Ψηφιακό δίχτυ προστασίας των ανηλίκων από τους κινδύνους (όπως για παράδειγμα, διαδικτυακός εθισμός και εκβιασμός με ψεύτικες «γυμνές» φωτογραφίες που φτιάχνονται με Τεχνητή Νοημοσύνη) υπερέκθεσης ή ακόμα και της απλής έκθεσής τους στα social media προωθεί η κυβέρνηση, με τους ειδικούς, ωστόσο, να επισημαίνουν ότι αυτό θα επιτευχθεί εάν οι διαδικτυακές πλατφόρμες συνεργαστούν και αλλάξουν τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν.

Ακολουθώντας τα βήματα της Αυστραλίας, η Ελλάδα είναι η πρώτη χώρα στην Ευρωπαϊκή Ενωση που σχεδιάζει να νομοθετήσει περιορισμούς σε παιδιά κάτω των 15 ετών, ώστε να μη «σερφάρουν» ανεξέλεγκτα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, μπλοκάροντας, παράλληλα, ιστοσελίδες στοιχηματισμού, πορνογραφικού περιεχομένου, πώλησης καπνικών και αλκοόλ για όσους δεν έχουν συμπληρώσει τα 18.

Μια πρωτοβουλία ιδιαίτερα «θετική», που εντάσσεται στο πλαίσιο της Εθνικής Στρατηγικής για την Πρόληψη και την Αντιμετώπιση της Βίας και της Παραβατικότητας Ανηλίκων και η οποία έρχεται μετά και την απαγόρευση της χρήσης κινητών τηλεφώνων στα σχολεία.

Σύμφωνα με τους γνώστες στον τομέα του Διαδικτύου, η εφαρμογή της πρωτοβουλίας είναι αναγκαία, αν και η «αποσύνδεση» του παιδιού από τα social media δεν είναι «εύκολη υπόθεση», καθώς ενδέχεται να προκαλέσει προβλήματα στέρησης. Αλλωστε, ο εθισμός των ανηλίκων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι μεγάλος, με αρνητικές συνέπειες για τον ψυχικό -και όχι μόνο- κόσμο τους, γι’ αυτό και χρειάζεται λεπτούς χειρισμούς.

«Κλειδί» στην προσπάθεια είναι η εφαρμογή Kids Wallet, η οποία θα λειτουργεί ως μηχανισμός ελέγχου ταυτοποίησης ηλικίας και θα πρέπει να είναι εγκατεστημένη στο τηλέφωνο του παιδιού. Η εφαρμογή θα είναι έτοιμη έως το τέλος Οκτωβρίου.

Δεν αρκούν

«Τα μέτρα είναι αναγκαία, αλλά όχι επαρκή», αναφέρει στον «Ε.Τ.» της Κυριακής η κλινική εγκληματολόγος, διευθύντρια του CSI Institute (Διεθνές Ινστιτούτο για την Κυβερνοασφάλεια) και ιδρύτρια του TraumaHelp, κ. Κέλλυ Ιωάννου.

«Τα δεδομένα δείχνουν ότι οι παρεμβάσεις που στοχεύουν μόνο στον περιορισμό πρόσβασης έχουν βραχυπρόθεσμο αποτέλεσμα, αν δεν συνοδευτούν από “ασφάλεια στον σχεδιασμό” (privacy by default, έλεγχος άγνωστων μηνυμάτων, όχι προφίλινγκ ανηλίκων), εκπαίδευση ψηφιακού γραμματισμού και σταθερές ρουτίνες ύπνου. Σε ψυχολογικούς όρους, το κρίσιμο δεν είναι μόνο το “αν μπαίνω” αλλά “τι εμπειρία έχω όταν μπω”: τι μου προτείνει ο αλγόριθμος, ποιος έχει πρόσβαση σ’ εμένα, πόσο εύκολα αναφέρω και αφαιρείται επιβλαβές περιεχόμενο», εξηγεί η κ. Ιωάννου.

«Αρα, το θεσμικό πλαίσιο ανοίγει τον δρόμο, αλλά η ουσιαστική μείωση κινδύνου έρχεται όταν οι πλατφόρμες αλλάξουν τον τρόπο που λειτουργούν για ανηλίκους και όταν το σχολείο και η οικογένεια υιοθετήσουν συνεπείς πρακτικές».

Για την κ. Ιωάννου το να περιορίσεις στα παιδιά την πρόσβαση στο Διαδίκτυο συνήθως δεν είναι εύκολο και ο λόγος είναι νευροψυχολογικός και κοινωνικός.

«Οι αλγόριθμοι ανταμείβουν την παρατεταμένη παραμονή, ενώ στην εφηβεία το σύστημα ανταμοιβής είναι ιδιαίτερα ευαίσθητο σε κοινωνικά σήματα. Η αποσύνδεση γίνεται ρεαλιστική όταν είναι κλιμακωτή (μείωση ειδοποιήσεων, “σιωπηλές ώρες”, συγκεκριμένα παράθυρα χρήσης) και όταν συνδέεται με εναλλακτικές πηγές ανταμοιβής εκτός οθόνης (ομάδες, δημιουργικές δραστηριότητες)», αναφέρει η ειδικός.

«Σε υποθέσεις διαδικτυακού εθισμού που αντιμετωπίζουμε με τους συνεργάτες μου δουλεύουμε με πρωτόκολλο “digital tapering”: πρώτα ρυθμίζουμε τον ύπνο (οθόνες εκτός υπνοδωματίου, σταθερή ώρα διακοπής), μετά τροποποιούμε τα triggers (ειδοποιήσεις, ακολουθίες περιεχομένου) και, τέλος, εκπαιδεύουμε δεξιότητες αυτορρύθμισης (π.χ. επαναξιολόγηση σκέψεων, ανοχή πλήξης). Η αλλαγή δεν είναι θέμα “δύναμης χαρακτήρα”, αλλά σωστού σχεδίου», σημειώνει χαρακτηριστικά.

Ταυτόχρονη δράση

Πώς, όμως, θα περιοριστούν ο διαδικτυακός εκφοβισμός, η σεξουαλική εκμετάλλευση και η παραπληροφόρηση των ανηλίκων;

«Χρειάζεται ταυτόχρονη δράση σε τρία μέτωπα, με καθαρή γλώσσα και σταθερή εφαρμογή», λέει η ίδια.

Και εξηγεί: «Οι πλατφόρμες οφείλουν να ενεργοποιούν εξ ορισμού ιδιωτικούς λογαριασμούς για ανηλίκους, να αποκλείουν μηνύματα από αγνώστους και να αφαιρούν γρήγορα ό,τι καταγγέλλεται».

Τα δε σχολεία «να διδάσκουν σύντομα, επαναλαμβανόμενα μαθήματα ψηφιακού γραμματισμού – αναγνώριση των σταδίων της διαδικτυακής αποπλάνησης (grooming), διάκριση ψευδών ειδήσεων, βασικοί κανόνες διατήρησης αποδεικτικών χωρίς αναπαραγωγή του υλικού».

Και οι οικογένειες «να συμφωνούν σε κανόνες, να τηρούν “σιωπηλές ώρες” πριν από τον ύπνο και να κρατούν ανοιχτό δίαυλο συζήτησης χωρίς τιμωρητική στάση. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζονται παιδιά που ξενυχτούν με το κινητό, νιώθουν απομόνωση στην παρέα, έχουν ιστορικό άγχους ή προηγούμενης βίας, καθώς και παιδιά που συχνά στοχοποιούνται (π.χ. ΛΟΑΤΚΙ, νευροδιαφορετικά, παιδιά μεταναστών)». 

Συναγερμός

Στα σήματα συναγερμού περιλαμβάνονται οι απότομες αλλαγές στον ύπνο και τη διάθεση, η πτώση επίδοσης, η μυστικοπάθεια με τη συσκευή ή οι «νέοι φίλοι» που ζητούν μεταφορά της συνομιλίας σε άλλες εφαρμογές. «Οταν εμφανιστούν, σταματούμε την επαφή, κρατάμε τα μηνύματα και τους συνδέσμους ως αποδεικτικά χωρίς να τα προωθούμε και ενεργοποιούμε άμεσα τις επίσημες διαδρομές βοήθειας. Με άλλα λόγια, αλλάζουμε το περιβάλλον, ώστε να μειώνονται οι ευκαιρίες, καλλιεργούμε δεξιότητες κρίσης και στηρίζουμε τα παιδιά έγκαιρα, πριν το πρόβλημα αποκτήσει ορμή», αναφέρει η κ. Ιωάννου.

 ΝΕΑ ΕΠΙΚΙΝΔΥΝΗ ΤΑΣΗ

 Εκβιασμός με ψεύτικες «ροζ» φωτογραφίες

 Ενας από τους σοβαρότερους κινδύνους που «κυκλοφορεί» τελευταία είναι η σύγκλιση Τεχνητής Νοημοσύνης με την παιδική ορατότητα στο Διαδίκτυο, που επιτρέπει σε έναν άγνωστο να φτιάξει πειστικό ψεύτικο υλικό και να εκβιάσει μέσα σε λίγα λεπτά. Ο δράστης, υπογραμμίζει η κ. Ιωάννου, «μαζεύει» αθώες δημόσιες φωτογραφίες ενός παιδιού, τις μετατρέπει σε ρεαλιστικές γυμνές εικόνες και μετά απειλεί ότι θα τις στείλει σε συμμαθητές/καθηγητές αν δεν πάρει χρήματα ή αληθινό υλικό.

«Συχνά το συνοδεύει με βιντεοκλήση και φωνή που μιμείται αυτή του παιδιού-στόχου ή ενός φίλου του, ώστε να φαίνεται αληθινό. Το παιδί παγώνει, ντρέπεται, δεν μιλάει και μπορεί να δώσει στοιχεία ή να σκέφτεται ακόμη και να βάλει τέλος στη ζωή του. Πρόσφατα, στο TraumaHelp.gr ήρθε ένας 13χρονος που μέσα σε ένα απόγευμα δέχθηκε τέτοια επίθεση δήθεν από λογαριασμό συνομήλικης. Του έστειλαν μία κατασκευασμένη εικόνα (στηριγμένη σε φωτογραφίες που είχε ανεβάσει στο Instagram του από το καλοκαίρι), του ζήτησαν να τους δώσει 300 ευρώ μέσα σε 30 λεπτά, αλλιώς “το στέλνουμε στην τάξη σου”».

«ΚΑΜΠΑΝΑΚΙ» ΜΗΤΣΟΤΑΚΗ

Στόχος η «ψηφιακή ενηλικίωση» στα 15

Η προστασία των ανηλίκων από τις «παγίδες» και τους κινδύνους του ψηφιακού κόσμου ήταν, είναι και θα είναι βασικό μέλημα της κυβέρνησης και του ίδιου του πρωθυπουργού. Οι καταστάσεις έχουν «ωριμάσει» και πλέον ο πρωταρχικός στόχος της θεσμοθέτησης της «ψηφιακής ενηλικίωσης» στα 15 έτη και η διαμόρφωση μηχανισμών ελέγχου για την ηλικιακή ταυτοποίηση των χρηστών σύντομα θα γίνουν πραγματικότητα.

«Πραγματοποιούμε το μεγαλύτερο ανεξέλεγκτο πείραμα που έγινε ποτέ με τον νου των παιδιών μας. […] Δεν μπορούμε να επικαλούμαστε τις δυσκολίες στην εφαρμογή αυτών των πολιτικών ως δικαιολογία για να μην κάνουμε κάτι για το πρόβλημα», ανέφερε ο πρωθυπουργός, Κυριάκος Μητσοτάκης, στην πρόσφατη παρέμβασή του σε εκδήλωση που διοργάνωσε η Αυστραλία με θέμα «Protecting Children in the Digital Age», στο πλαίσιο της Εβδομάδας Υψηλού Επιπέδου της 80ής Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ.

Στην εκδήλωση παρέστη και η σύζυγος του πρωθυπουργού, Μαρέβα Γκραμπόφσκι-Μητσοτάκη, και συναντήθηκε με τον διακεκριμένο κοινωνικό ψυχολόγο και συγγραφέα Jonathan Haidt, το βιβλίο του οποίου «The Anxious Generation» αφύπνισε την κοινή γνώμη για το ζήτημα του ψηφιακού εθισμού. Μάλιστα, όπως γνωστοποίησε ο διακεκριμένος συγγραφέας, θα βρεθεί σύντομα στη χώρα μας.