Παχυσαρκία και εφηβεία συνδέονται συχνά με εμπειρίες στιγματισμού, που αφήνουν βαθύτερο αποτύπωμα από ό,τι πιστεύαμε. Η εφηβεία είναι μια περίοδος έντονων σωματικών, συναισθηματικών και κοινωνικών αλλαγών.

Για πολλούς νέους, όμως, δεν είναι μόνο μια φάση αναζήτησης ταυτότητας.  Είναι μια περίοδος κατά την οποία έρχονται αντιμέτωποι με ζητήματα εικόνας σώματος και στιγματισμό λόγω βάρους

Σύμφωνα με ερευνητές από το Indiana University Bloomington, αυτές οι εμπειρίες δεν περιορίζονται στην ψυχολογική δυσφορία. Μπορούν να «εγγραφούν» βιολογικά στο σώμα και να επηρεάσουν την υγεία μακροπρόθεσμα.

Παχυσαρκία – Το αλλοστατικό φορτίο και το βιολογικό στρες

Κεντρική έννοια στην έρευνα είναι το λεγόμενο αλλοστατικό φορτίο (allostatic load).  Ο όρος που χρησιμοποιείται για να περιγράψει τη σωρευτική φθορά που υφίσταται ο οργανισμός όταν ενεργοποιείται επανειλημμένα και για μεγάλο χρονικό διάστημα ο μηχανισμός του στρες.

Όταν το στρες γίνεται χρόνιο, το σώμα παραμένει σε διαρκή «συναγερμό», με επιπτώσεις στο καρδιαγγειακό, το μεταβολικό και το ανοσοποιητικό σύστημα.

Η βιολογική ανθρωπολόγος Τζένιφερ Κάλιν,  επίκουρη καθηγήτρια Ανθρωπολογίας στο Indiana University Bloomington, μελετά πώς οι κοινωνικές προκαταλήψεις διαμορφώνουν τις αντιλήψεις γύρω από το «φυσιολογικό» σώμα.

Εστιάζει ιδιαίτερα στον στιγματισμό που συνδέεται με το σωματικό βάρος. Παράλληλα, εξετάζει πώς αυτές οι κοινωνικές πιέσεις μετατρέπονται σε πραγματικό, μετρήσιμο βιολογικό στρες στους νέους.

Όπως επισημαίνει, στην παιδική και εφηβική ηλικία διαμορφώνεται ο πυρήνας της ταυτότητας του ατόμου. Οπότε, ο  τρόπος με τον οποίο μας βλέπουν και μας αντιμετωπίζουν οι άλλοι, επηρεάζει καθοριστικά την εικόνα που σχηματίζουμε για τον εαυτό μας.

Όταν ένα παιδί βιώνει απαξίωση ή χλευασμό λόγω του σώματός του, υπάρχει σοβαρός κίνδυνος να εσωτερικεύσει αυτές τις αρνητικές στάσεις και να τις εντάξει στην αυτοαντίληψή του.

Οι επιπτώσεις, ωστόσο, δεν σταματούν στην αυτοεκτίμηση. Η επαναλαμβανόμενη κοροϊδία, ο εκφοβισμός ή η κοινωνική απόρριψη ενεργοποιούν τον βιολογικό μηχανισμό του στρες.

Ορμόνες που φυσιολογικά εκκρίνονται σε καταστάσεις άμεσου κινδύνου, όπως η κορτιζόλη, παραμένουν αυξημένες για μεγάλο χρονικό διάστημα, παρότι δεν υπάρχει πραγματική απειλή από την οποία το άτομο πρέπει να διαφύγει.

Η χρόνια αυτή ενεργοποίηση, όπως εξηγεί η Κάλιν, μπορεί να συσσωρεύεται και να επιβαρύνει την υγεία σε βάθος χρόνου.

Παχυσαρκία – Τι δείχνουν οι μελέτες

Σε πρόσφατη μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Social Science & Medicine με τίτλο «Fat shame does not promote health», καταγράφεται συσχέτιση ανάμεσα στο πείραγμα λόγω βάρους και αυξημένη αρτηριακή πίεση, υψηλότερους δείκτες φλεγμονής και διαταραγμένες διατροφικές συμπεριφορές σε νέους στις ΗΠΑ.

Σε συνεργασία με την καθηγήτρια Ανθρωπολογίας Αντρέα Γουάιλι (Andrea Wiley), η Κάλιν ανέπτυξε επίσης ένα θεωρητικό πλαίσιο που ονομάζεται «βιολογική κανονικότητα» (biological normalcy), το οποίο εξετάζει πώς οι κοινωνίες ορίζουν τι θεωρείται «φυσιολογικό» ή «παθολογικό» σε βιολογικά χαρακτηριστικά. Στην προκειμένη περίπτωση, στο σωματικό λίπος.

Σε μελέτη του 2023 που δημοσιεύθηκε στο American Journal of Biological Anthropology, συμμετείχαν 175 προπτυχιακοί φοιτητές του Indiana University, προερχόμενοι από 38 διαφορετικές κομητείες της Πολιτείας.

Το δείγμα δεν περιοριζόταν σε άτομα με παχυσαρκία ή αυξημένο βάρος, αλλά περιλάμβανε νέους με διαφορετικά σωματικά χαρακτηριστικά.  Σκοπός να εξεταστεί η επίδραση του βιωμένου στιγματισμού ανεξάρτητα από το πραγματικό ποσοστό σωματικού λίπους.

Ο στιγματισμός λόγω βάρους καταγράφηκε μέσω ειδικών ερωτηματολογίων που αποτύπωναν τη συχνότητα και την ένταση εμπειριών χλευασμού ή κοινωνικής απαξίωσης. Παράλληλα, το συνολικό βιολογικό στρες (αλλοστατικό φορτίο) εκτιμήθηκε με αντικειμενικούς δείκτες.  Αυτοί σχετίζονταν με το καρδιαγγειακό, το μεταβολικό και το ανοσοποιητικό σύστημα.

Τα αποτελέσματα αμφισβητούν ευθέως τη διαδεδομένη αντίληψη ότι η ντροπή λειτουργεί ως «κίνητρο» για καλύτερη υγεία. Αντίθετα, οι νέοι που ανέφεραν συχνές εμπειρίες στιγματισμού εμφάνισαν δυσμενέστερους δείκτες υγείας αργότερα.

Ενδιαφέρον εύρημα ήταν ότι ο κοινωνικός περίγυρος παίζει καθοριστικό ρόλο. Τα πιο έντονα αρνητικά αποτελέσματα καταγράφηκαν σε περιοχές όπου η παχυσαρκία ήταν λιγότερο συχνή. Σε κοινότητες όπου τα ογκώδη σώματα ήταν πιο συνηθισμένα, η σχέση μεταξύ στιγματισμού και κακής υγείας ήταν ασθενέστερη.

Αυτό δείχνει ότι η βιολογία και ο πολιτισμός αλληλεπιδρούν δυναμικά: δεν μας επηρεάζει μόνο το πώς είναι το σώμα μας, αλλά και το πώς ερμηνεύεται κοινωνικά.

Μύθοι και επιστημονικά δεδομένα

Η Κάλιν επισημαίνει ότι αρκετές διαδεδομένες πεποιθήσεις γύρω από το βάρος δεν στηρίζονται σε επιστημονικά δεδομένα:

Δεν ισχύει ότι το αυξημένο λίπος είναι πάντα επικίνδυνο. Πολλοί άνθρωποι με υψηλό ποσοστό σωματικού λίπους είναι μεταβολικά υγιείς, ενώ αντίθετα κάποιοι αδύνατοι δεν είναι.

Δεν επιβεβαιώνεται ότι η ντροπή μπορεί να αποτελέσει κάποιο είδος κινήτρου, ώστε να ληφθεί απόφαση για πεοσπάθεια  απώλειας βάρους. Αντίθετα, ο στιγματισμός συνδέεται με αύξηση βάρους, διαταραγμένη σχέση με το φαγητό και αυξημένο στρες.

Το βάρος δεν καθορίζεται αποκλειστικά από «θέληση». Γενετικοί, περιβαλλοντικοί, κοινωνικοί και ψυχολογικοί παράγοντες διαδραματίζουν κρίσιμο ρόλο.

Όπως υπογραμμίζει, καμία μακροχρόνια μελέτη δεν έχει δείξει ότι κάποια δίαιτα οδηγεί με αξιόπιστο τρόπο σε μόνιμη απώλεια βάρους για τον γενικό πληθυσμό. Παρ’ όλα αυτά, το βάρος συνεχίζει να αντιμετωπίζεται κυρίως ως ζήτημα ατομικής ευθύνης και όχι ως σύνθετο βιολογικό και κοινωνικό φαινόμενο.

Το συμπέρασμα των ερευνητών είναι σαφές. Ο στιγματισμός δεν αποτελεί εργαλείο πρόληψης ούτε μέσο βελτίωσης της υγείας. Αντίθετα, λειτουργεί ως παράγοντας κινδύνου. Οι παρεμβάσεις δημόσιας υγείας, υποστηρίζουν οι ερευνητές, οφείλουν να εστιάζουν στη συνολική ευεξία και όχι στην αναπαραγωγή στερεοτύπων γύρω από το σώμα.