Ως μία από τις πιο επίμονες μεταβολικές διαταραχές, η παχυσαρκία αναδεικνύει ένα κρίσιμο παράδοξο: ενώ η απώλεια βάρους είναι εφικτή, η θωράκιση του οργανισμού απέναντι στην επαναπρόσληψή του, παραμένει εξαιρετικά δύσκολη. Στην πράξη δηλαδή, ένα μεγάλο ποσοστό ανθρώπων, οι οποίοι  καταφέρνουν να χάσουν βάρος, είτε μέσω δίαιτας και άσκησης είτε με βαριατρική χειρουργική ή σύγχρονα φάρμακα όπως οι αγωνιστές GLP-1, βλέπουν μέσα σε σύντομο διάστημα  τα κιλά να επιστρέφουν.

Νέα ερευνητικά δεδομένα, δείχνουν ότι η εξήγηση ίσως δεν βρίσκεται μόνο στη θέληση ή στις καθημερινές συνήθειες, αλλά σε έναν βαθύτερο βιολογικό μηχανισμό: στη «μνήμη», που φαίνεται να διατηρούν τα ίδια τα κύτταρα του λιπώδους ιστού. Η έρευνα δημοσιεύτηκε στο διεθνές επιστημονικό περιοδικό Nature. 

Παχυσαρκία – Τι σημαίνει «μνήμη» των λιποκυττάρων;

Τα λιποκύτταρα, δηλαδή τα κύτταρα που αποθηκεύουν λίπος , αλλά και ορισμένα κύτταρα του ανοσοποιητικού που βρίσκονται μέσα στον λιπώδη ιστό, φαίνεται ότι διατηρούν ένα είδος «βιολογικής μνήμης» της παχυσαρκίας. Ακόμη και όταν κάποιος χάσει σημαντικό βάρος, μέρος αυτής της μνήμης δεν σβήνει.

Όπως εξηγεί ο Ferdinand von Meyenn, ερευνητής διατροφής και μεταβολικής επιγενετικής στο ETH της Ζυρίχης, η παχυσαρκία αφήνει αποτύπωμα στον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν τα γονίδια μέσα στα κύτταρα. Δεν αλλάζει το ίδιο το γενετικό υλικό, αλλά τον μηχανισμό που ρυθμίζει ποια γονίδια ενεργοποιούνται και ποια παραμένουν «σιωπηλά». Αυτός ο μηχανισμός, η λεγόμενη επιγενετική ρύθμιση, καθορίζει τη συμπεριφορά κάθε κυττάρου και τη λειτουργία του.

Στην περίπτωση της παχυσαρκίας, φαίνεται ότι ορισμένες από αυτές τις ρυθμίσεις παραμένουν αλλοιωμένες ακόμη και μετά την απώλεια βάρους. Το αποτέλεσμα είναι ένας μεταβολισμός που «θυμάται» την προηγούμενη κατάσταση και αντιδρά πιο εύκολα με επαναπρόσληψη κιλών, όταν αυξηθεί η πρόσληψη θερμίδων.

Τι έδειξαν οι μελέτες σε ανθρώπους

Οι επιστήμονες πήραν δείγματα λιπώδους ιστού από άτομα με παχυσαρκία πριν από βαριατρική χειρουργική επέμβαση. Τα συνέκριναν με δείγματα από άτομα φυσιολογικού βάρους. Στη συνέχεια, εξέτασαν ξανά τον λιπώδη ιστό των ίδιων ασθενών αφού είχαν χάσει περίπου το 25% του δείκτη μάζας σώματός τους.

Δεν περιορίστηκαν όμως μόνο στη μέτρηση του λίπους. Ανέλυσαν τη δραστηριότητα των γονιδίων μέσα στα λιποκύτταρα, δηλαδή εξέτασαν ποια γονίδια ήταν περισσότερο ή λιγότερο ενεργά και, συνεπώς, ποια βιολογικά μονοπάτια λειτουργούσαν διαφορετικά.

Το κρίσιμο εύρημα ήταν το εξής: ακόμη και μετά τη μεγάλη απώλεια βάρους, ορισμένα γονίδια στον λιπώδη ιστό δεν είχαν επανέλθει στα επίπεδα των ατόμων που δεν είχαν ποτέ παχυσαρκία. Συγκεκριμένα, γονίδια που ελέγχουν τον τρόπο με τον οποίο τα λιποκύτταρα αποθηκεύουν λίπος και διαχειρίζονται τη γλυκόζη δεν είχαν επανέλθει σε φυσιολογικά επίπεδα. Παράλληλα, γονίδια που σχετίζονται με τη φλεγμονή παρέμεναν πιο ενεργά από ό,τι σε άτομα που δεν είχαν ποτέ παχυσαρκία.

Με άλλα λόγια: η απώλεια κιλών δεν συνοδεύτηκε από πλήρη βιολογική «επαναφορά» του λιπώδους ιστού. Σε κυτταρικό επίπεδο, παρέμεναν ίχνη της προηγούμενης κατάστασης.

Επιβεβαίωση από πειραματικά μοντέλα

Ανάλογα αποτελέσματα καταγράφηκαν και σε μελέτες σε ποντίκια. Ζώα που είχαν προηγουμένως παχυσαρκία και στη συνέχεια έχασαν βάρος, διατήρησαν επιγενετικές μεταβολές στα λιποκύτταρά τους, αλλαγές δηλαδή στον τρόπο ρύθμισης της γονιδιακής δραστηριότητας.

Όταν τα ζώα αυτά εκτέθηκαν ξανά σε διατροφή πλούσια σε λιπαρά, ανέκτησαν βάρος ταχύτερα από τα ζώα της ομάδας ελέγχου. Οι αναλύσεις έδειξαν ότι τα λιποκύτταρά τους προσλάμβαναν γλυκόζη και λιπαρά οξέα με αυξημένη αποτελεσματικότητα. Η ικανότητα αποθήκευσης ενέργειας παρέμενε ενισχυμένη, παρά την προηγούμενη απώλεια βάρους.

Πόσο διαρκεί αυτή η «κυτταρική μνήμη»;

Δεν είναι ακόμη σαφές πόσο διαρκούν αυτές οι επιγενετικές αλλαγές. Ωστόσο, τα λιποκύτταρα μπορούν να παραμείνουν στον ανθρώπινο οργανισμό έως και δέκα χρόνια, γεγονός που αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο οι μεταβολικές «αναμνήσεις» να διατηρούνται για μεγάλο χρονικό διάστημα.

Οι ερευνητές εκτιμούν ότι πιθανόν αντίστοιχες αλλαγές συμβαίνουν και σε άλλα όργανα, όπως ο εγκέφαλος, το ήπαρ και οι μύες — περιοχές που σχετίζονται άμεσα με τον έλεγχο της όρεξης και του μεταβολισμού.

Τι σημαίνουν όλα αυτά;

Τα ευρήματα δεν σημαίνουν ότι η απώλεια βάρους είναι μάταιη. Ακόμη και βραχυπρόθεσμη απώλεια βάρους συνδέεται με σημαντική βελτίωση της μεταβολικής υγείας, της αρτηριακής πίεσης και του σακχάρου. Ωστόσο, η έρευνα βοηθά να κατανοήσουμε γιατί η επαναπρόσληψη βάρους είναι τόσο συχνή. Ο οργανισμός ενδέχεται να διατηρεί έναν «μεταβολικό προγραμματισμό» που ευνοεί την επιστροφή στην προηγούμενη κατάσταση.

Σε ένα περιβάλλον όπου η υπερκατανάλωση θερμίδων είναι εύκολη και η καθιστική ζωή συχνή, η πρόληψη της αρχικής αύξησης βάρους φαίνεται κρίσιμη.

Παράλληλα, οι επιστήμονες διερευνούν αν στο μέλλον θα μπορούσαν να αναπτυχθούν παρεμβάσεις που θα «επαναπρογραμματίζουν» τα λιποκύτταρα, διαγράφοντας αυτές τις επιγενετικές αλλαγές και καθιστώντας τη διατήρηση της απώλειας βάρους πιο εφικτή.