Η άνοια δεν αποτελεί φυσιολογικό μέρος της γήρανσης, παρότι η ηλικία παραμένει ο σημαντικότερος παράγοντας κινδύνου. Και αυτό διότι η υγεία του εγκεφάλου δεν εξαρτάται από έναν μόνο παράγοντα, αλλά από πλέγμα συνηθειών, καταστάσεων και βιολογικών κινδύνων που συσσωρεύονται με τον χρόνο.

Όσο μεγαλώνουμε, αυξάνονται οι πιθανότητες εμφάνισης προβλημάτων μνήμης και σκέψης. Ωστόσο η εξέλιξη αυτή δεν είναι αναπόφευκτη. Τα γονίδια που κληρονομούμε παίζουν ρόλο, αλλά εξίσου καθοριστικές φαίνεται πως είναι και οι επιλογές της καθημερινής ζωής: η διατροφή, η άσκηση, η ποιότητα του ύπνου, η κοινωνική επαφή και η συνολική φροντίδα του οργανισμού μας.

Η παθολόγος Θεοδώρα Ψαλτοπούλου, καθηγήτρια Θεραπευτικής – Επιδημιολογίας – Προληπτικής Ιατρικής στην Θεραπευτική Κλινική ΕΚΠΑ του Νοσοκομείου Αλεξάνδρα, και η βιολόγος Αλεξάνδρα Σταυροπούλου παραθέτουν όσα πρέπει να γνωρίζουμε για τους παράγοντες κινδύνου για άνοια.

Η καρδιαγγειακή υγεία

Ιδιαίτερα σημαντική είναι η κατάσταση της καρδιάς και των αγγείων. Καταστάσεις που αυξάνουν εμφράγματα και εγκεφαλικά επεισόδια, αυξάνουν και τον κίνδυνο να αναπτυχθεί άνοια. Μεγάλοι εχθροί είναι:

• Η καρδιοπάθεια
• Η αθηροσκλήρωση
• Η υψηλή χοληστερόλη
• Η υπέρταση
• Ο σακχαρώδης διαβήτης
• Το κάπνισμα

Όταν τα αγγεία φθείρονται ή η ροή του αίματος προς τον εγκέφαλο δυσκολεύεται, επηρεάζονται περιοχές που είναι υπεύθυνες για:

• Τη μνήμη
• Την προσοχή
• Την κρίση

Αυτό εξηγεί γιατί η αγγειακή υγεία θεωρείται κεντρικός άξονας για την πρόληψη της γνωστικής έκπτωσης. Ο διαβήτης, παραδείγματος χάριν, μπορεί να καταστρέψει τα αιμοφόρα αγγεία και να μειώσει την αιμάτωση του εγκεφάλου, αυξάνοντας τον κίνδυνο αγγειακής άνοιας.

Παρότι δεν έχουν απαντηθεί όλα τα επιστημονικά ερωτήματα, η σωστή ρύθμιση του σακχάρου, η φυσική δραστηριότητα και η ισορροπημένη διατροφή φαίνεται ότι μπορούν να επιβραδύνουν την επιδείνωση.

Η παχυσαρκία, ιδίως στη μέση ηλικία, εντάσσεται στο ίδιο ανησυχητικό πλαίσιο. Το αυξημένο βάρος συνδέεται με αυξημένες πιθανότητες καρδιοπάθειας και διαβήτη, που με τη σειρά τους σχετίζονται με την άνοια.

Αντίστοιχα, η υψηλή χοληστερόλη στη μέση ηλικία έχει συνδεθεί με αυξημένες πιθανότητες εμφάνισης νόσου Αλτσχάιμερ αργότερα στη ζωή, αν και ο ακριβής μηχανισμός δεν είναι ακόμη πλήρως ξεκαθαρισμένος. Το μήνυμα, πάντως, είναι σαφές: ό,τι προστατεύει την καρδιά, συχνά προστατεύει και τον εγκέφαλο.

Η διατροφή

Η διατροφή επίσης διαδραματίζει κρίσιμο ρόλο. Με αυξημένο κίνδυνο να αναπτυχθεί άνοια σχετίζεται η διατροφή που συνδυάζει υπερβολικά αμυλούχα τρόφιμα με επεξεργασμένα προϊόντα, όπως:

• Αλλαντικά
• Γλυκά
• Πατάτες
• Αλκοόλ

Αντιθέτως, όσοι διατηρούν καλύτερη εγκεφαλική υγεία, τείνουν να συνοδεύουν την κατανάλωση κρέατος με φρούτα και λαχανικά.

Αντίστοιχα, με μικρότερο μέγεθος σε περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με τη μάθηση, τη μνήμη και την ψυχική υγεία σχετίζεται η συχνή κατανάλωση πρόχειρου φαγητού, όπως:

• Μπέργκερ
• Τηγανητές πατάτες
• Πατατάκια
• Αναψυκτικά

Αντιθέτως, την λειτουργία του εγκεφάλου φαίνεται να υποστηρίζουν καλύτερα:

• Μούρα
• Δημητριακά ολικής αλέσεως
• Ξηροί καρποί
• Πράσινα φυλλώδη λαχανικά

Ακόμη και η υπερφαγία από μόνη της, ακόμη κι όταν αφορά «σωστές» τροφές, μπορεί μακροπρόθεσμα να επιβαρύνει τη σκέψη και τη μνήμη.

Η άσκηση

Η συστηματική άσκηση αποτελεί έναν από τους πιο σταθερά αναφερόμενους προστατευτικούς παράγοντες. Η έλλειψη τακτικής άσκησης σχετίζεται με αυξημένο κίνδυνο να εκδηλωθεί άνοια. Ταυτοχρόνως αυξάνει και τον κίνδυνο για:

• Διαβήτη
• Υπέρταση
• Καρδιοπάθεια

Ακόμη και ένας γρήγορος περίπατος, λίγη κηπουρική ή άλλη μέτρια δραστηριότητα μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά. Η τακτικότητα έχει μεγαλύτερη σημασία από την ένταση.

Ο ύπνος

Υποτιμημένος αλλά καθοριστικός παράγοντας κινδύνου για άνοια είναι ο ελλιπής ή κακής ποιότητας ύπνος. Οι συχνές διαταραχές ύπνου, οι πολλές αφυπνίσεις τη νύχτα και η χρόνια έλλειψη επαρκούς ξεκούρασης σχετίζονται με αυξημένο κίνδυνο . Μπορεί επίσης να επιδεινώσουν υποκείμενα προβλήματα υγείας.

Στην εξασφάλιση επαρκούς ύπνου μπορούν να συμβάλλουν σημαντικά:

• Η διατήρηση σταθερού ωραρίου ύπνου
• Η αποφυγή του αλκοόλ, καφεΐνης και οθονών το βράδυ
• Μία ήρεμη βραδινή ρουτίνα

Ο εγκέφαλος χρειάζεται τον ύπνο όχι μόνο για να ξεκουραστεί, αλλά και για να οργανώσει, να αποθηκεύσει και να επεξεργαστεί τις πληροφορίες της ημέρας.

Η κοινωνική ζωή και η ψυχική υγεία

Η κοινωνική ζωή και η ψυχική υγεία έχουν βαρύνουσα σημασία. Η μοναξιά, όταν διαρκεί στον χρόνο, φαίνεται να αυξάνει σημαντικά τον κίνδυνο για άνοια, ακόμη και σε ανθρώπους οι οποίοι δεν έχουν άλλους ισχυρούς επιβαρυντικούς παράγοντες.

Σημασία, όμως, δεν έχει τόσο ο αριθμός των κοινωνικών επαφών, όσο το πραγματικό αίσθημα σύνδεσης. Οι άνθρωποι που έχουν ουσιαστικούς δεσμούς με έστω και λίγους κοντινούς ανθρώπους, φαίνεται να προστατεύονται περισσότερο από τη γνωστική φθορά.

Αντίστοιχα, η κατάθλιψη έχει συσχετιστεί με υψηλότερο κίνδυνο άνοιας, αν και δεν είναι ξεκάθαρο αν λειτουργεί ως αιτία, ως πρώιμο σύμπτωμα ή ως ένδειξη άλλων νευρολογικών προβλημάτων. Σε κάθε περίπτωση, η επίμονη θλίψη δεν πρέπει να αγνοείται, διότι η θεραπεία και η ψυχολογική υποστήριξη μπορούν να βελτιώσουν ουσιαστικά την ποιότητα ζωής.

Η ατμοσφαιρική ρύπανση

Η ατμοσφαιρική ρύπανση είναι ένας ακόμα παράγοντας που έχει σχετισθεί με αυξημένες πιθανότητες να αναπτυχθεί άνοια. Από τους ρύπους ιδιαιτέρως επιβαρυντικοί φαίνεται πως είναι:

• Το διοξείδιο του αζώτου
• Τα αιωρούμενα μικροσωματίδια

Άλλοι παράγοντες

Η μειωμένη όσφρηση στους ηλικιωμένους φαίνεται επίσης να μπορεί να λειτουργήσει ως πρώιμο προειδοποιητικό σημάδι, αφού πολλοί άνθρωποι με άνοια είχαν παρουσιάσει διαταραχή όσφρησης αρκετά χρόνια πριν από τη διάγνωση.

Οι κρανιοεγκεφαλικές κακώσεις, ιδίως όταν είναι σοβαρές ή επαναλαμβανόμενες, αυξάνουν επίσης σημαντικά τον κίνδυνο πολλά χρόνια αργότερα.

Επιπλέον, το κάπνισμα επιβαρύνει τα αγγεία, αυξάνει τον κίνδυνο εγκεφαλικού επεισοδίου και σχετίζεται με μικρότερο όγκο εγκεφάλου και χειρότερη μνήμη.

Τέλος, η άνοια σχετίζεται και με την συνεχή χρήση ακουστικών σε πολύ υψηλή ένταση. Και αυτό διότι μπορεί να βλάψει την ακοή, η απώλεια της οποίας στις μεγαλύτερες ηλικίες σχετίζεται με προβλήματα μνήμης και εγκεφαλικής λειτουργίας.

«Συνολικά, η προστασία του εγκεφάλου δεν αρχίζει όταν εμφανιστούν τα πρώτα συμπτώματα, αλλά πολύ νωρίτερα, μέσα από μικρές και σταθερές επιλογές. Υγιής καρδιά, σωστή διατροφή, άσκηση, ποιοτικός ύπνος, κοινωνική σύνδεση, αποφυγή καπνίσματος και έγκαιρη αντιμετώπιση σωματικών και ψυχικών προβλημάτων συνθέτουν ένα ισχυρό πλαίσιο πρόληψης» για την άνοια, καταλήγουν οι δύο ειδικοί.