Χιλιάδες χρόνια πριν, ο άνθρωπος, παράλληλα με την αναζήτηση της τροφής του, απέκτησε και σημαντικές γνώσεις για ορισμένα αρωματικά και θεραπευτικά φυτά-βότανα. Ετσι, η βοτανοθεραπεία αποτελεί από αρχαιοτάτων χρόνων ένα συμπληρωματικό εργαλείο στη θεραπευτική φαρέτρα του ανθρώπου και ένα επιπλέον βοήθημα, πια, στη σύγχρονη Ιατρική, που μας προσφέρει ιδιαίτερα αποτελεσματικές λύσεις όσον αφορά την πρόληψη αλλά και τη θεραπεία συμπτωμάτων που αφορούν το πεπτικό, ειδικά εάν χρησιμοποιείται με σωστή καθοδήγηση.

Δεν θα μπορούσαμε στη χώρα μας να μην ασχοληθούμε έντονα με τα βότανα, καθώς η λεκάνη της Μεσογείου αποτελεί μία από τις περιοχές της Γης με τη μεγαλύτερη φυτική ποικιλότητα. Στη συνέχεια θα μελετήσουμε τις πιο κοινές γαστρεντερικές διαταραχές και τα βότανα τα οποία, σύμφωνα με τα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα αλλά και την παράδοση, φαίνεται να βοηθούν. Η επιστημονική κοινότητα θα μπορούσε να συνεχίσει την έρευνά της επάνω σε ένα πλήθος θεραπευτικών βοτάνων, καθώς πάρα πολλές γνώσεις μάς έρχονται από το παρελθόν εμπειρικά και έφτασαν στις μέρες μας αυτούσιες από στόμα σε στόμα και από γενιά σε γενιά.

Δυσπεψία & στομαχικές ενοχλήσεις

Η δυσπεψία δεν αφορά κάποιο συγκεκριμένο οργανικό νόσημα, αλλά, όπως λέει και η ίδια η λέξη, αφορά την κακή πέψη, η οποία μπορεί να οφείλεται σε οργανικά αίτια, όπως η γαστρίτιδα, το έλκος, η παλινδρόμηση, ή να είναι λειτουργική, δηλαδή να μην υπάρχει συγκεκριμένη αιτία.

Η δυσπεψία εμφανίζεται ιδιαίτερα έπειτα από υπερβολικά λιπαρά ή βαριά γεύματα, καθώς και από αιτίες όπως το άγχος, ο γρήγορος τρόπος ζωής, αλλά και ως ανεπιθύμητη παρενέργεια κάποιων φαρμάκων. Η γρήγορη μάσηση της τροφής, η καφεΐνη, το κάπνισμα και το αλκοόλ μπορούν ακόμη να αποτελέσουν αιτίες δυσπεψίες σε άτομα με ευαίσθητο πεπτικό. Είναι ιδιαίτερα σύνηθες με επίπτωση που μπορεί να φτάνει και το 20%-40%, ενώ φαίνεται πως επηρεάζει, κυρίως, την ποιότητα ζωής των ανθρώπων. Για τη διευκόλυνση της πέψης υπάρχουν πολλά φυτά και βότανα, όπως η μαντζουράνα, η κανέλα, η λεβάντα, ο δυόσμος, η αψιθιά, ο μαϊντανός και άλλα πολλά, ανάλογα με την περίπτωση. Παρακάτω αναφέρουμε τα πιο κύρια, όπως είναι η μέντα, το τζίντζερ και, φυσικά, το χαμομήλι.

Συμπτώματα: Κοιλιακός πόνος, η όξινη γεύση στο στόμα, το αίσθημα πληρότητας στο στομάχι, ο μετεωρισμός (φούσκωμα), ο τυμπανισμός, το αίσθημα καύσου στον οισοφάγο, η ναυτία, ο εμετός και, σπάνια, η διάρροια.

Χαμομήλι

Δράση: Αντισπασμωδική, καταπραϋντική και αντιφλεγμονώδης δράση. Ιδιαίτερα ήπιο και κατάλληλο για συχνή και μακροχρόνια χρήση.

Προσοχή!

• Αλλεργικές αντιδράσεις στη χρήση του χαμομηλιού είναι εξαιρετικά σπάνιες, εντούτοις άτομα με αλλεργία σε φυτά της οικογένειας των Asteraceae καλύτερα να το αποφεύγουν.
• Χρησιμοποιείται, όμως, άφοβα στην εγκυμοσύνη και τον θηλασμό.

Διατροφικό tip: Χρησιμοποιούμε ολόκληρο το φυτό, με πιο χρήσιμα τα κίτρινα σαν μικρές μαργαρίτες λουλούδια του, που συνήθως τα ξεραίνουμε κάτω από φυσικές συνθήκες. Πίνεται σε μορφή τσαγιού, ενώ είναι από τα λίγα βότανα που ενδείκνυνται και για παιδιά.

Εγχυμα: 1 κουτ. σούπας άνθη σε 250 ml καυτό νερό. 1-3 φορές/ημέρα.

Μέντα (φλισκούνι)

Δράση: Αντισπασμωδική, τονωτική, χωνευτική και αποτοξινωτική δράση. Ανακουφίζει από φούσκωμα, αέρια και δυσπεψία, κυρίως στο άνω κοιλιακό τμήμα, μέσω της αύξησης της έκκρισης των πεπτικών υγρών, αλλά και μέσω της χαλάρωσης των μυών του εντέρου από τη μενθόλη. Επιπλέον, έχει ηρεμιστικές και διουρητικές ιδιότητες. Εγχυμα: 1 κουτ. γλυκού φύλλα σε 250 ml νερό. 1-2 φορές/ημέρα, ιδανικά μετά το φαγητό. 

Προσοχή!

• Η μέντα πρέπει να αποφεύγεται από άτομα με γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση, οισοφαγίτιδα και γαστρίτιδα, καθώς μπορεί να οδηγήσει σε έντονη χαλάρωση του κατώτερου οισοφαγικού σφιγκτήρα.

Τζίντζερ (πιπερόριζα)

Δράση: Αντιφλεγμονώδης, τονωτική και αντιεμετική δράση. Ιδιαίτερα ευεργετικό όταν η δυσπεψία συνοδεύεται από ναυτία και φουσκώματα, ενώ διευκολύνει, κυρίως, την πέψη των υδατανθράκων και των λιπών. Η δράση του κατά της ναυτίας είναι ιδιαίτερα ευεργετική σε εγκυμονούσες γυναίκες, αλλά και σε άτομα που λαμβάνουν φαρμακευτική αγωγή, η οποία προκαλεί αντίστοιχα συμπτώματα. Τέλος, το τζίντζερ παρουσιάζει αναλγητικές ιδιότητες, κυρίως, όσον αφορά τη δυσμηνόρροια.

Δόση: Δρόγη (η ρίζα του φυτού): 1-2 λεπτές φέτες φρέσκιας ρίζας σε 250 ml νερό. Σε σκόνη: ¼-½ κουτ. γλυκού. Ιδανικά πριν από το ταξίδι (ναυτία ταξιδιού) ή πριν από το γεύμα.

Προσοχή!

• Συστήνεται η αποφυγή ταυτόχρονης χορήγησης τζίντζερ με κάποιο αντιπηκτικό φάρμακο, ενώ πρέπει να αποφεύγεται σε ασθενείς με θρομβοκυτταροπενία, λειτουργική ανεπάρκεια αιμοπεταλίων ή πρόβλημα με την πήξη του αίματος.
• Επιπλέον, δεν πρέπει να χορηγείται ταυτόχρονα με ομάδες φαρμάκων που έχουν αντιπηκτικές ιδιότητες, καθώς και σε άτομα με ενεργή γαστρίτιδα και έλκος, λόγω της έντονης δράσης του.

Αέρια & φούσκωμα

Τα αέρια είναι φυσικό να υπάρχουν στον οργανισμό μας. Οταν, όμως, αυτά γίνουν πολλά, τότε μπορεί να μας προκαλέσουν φουσκώματα, τυμπανισμό, δυσφορία ή ακόμα και πόνο στην κοιλιακή χώρα. Τα αέρια μπορεί να προέρχονται τόσο από τον αέρα που καταπίνουμε, κυρίως, εάν μιλάμε και τρώμε ταυτόχρονα, αλλά και από τροφές που ζυμώνονται στο έντερο, αλλά και από άλλες αιτίες, όπως είναι το ευερέθιστο έντερο, οι τροφικές αλλεργίες και δυσανεξίες, οι αγχωτικοί ρυθμοί της καθημερινότητας, η μειωμένη κινητικότητα του εντέρου (π.χ. σε άτομα με σακχαρώδη διαβήτη), η υπερανάπτυξη μικροβίων στο έντερο κ.λπ. Οποια και αν είναι η αιτία, η διατροφή μπορεί σίγουρα να βοηθήσει, αλλά και τα βότανα έρχονται ως ένα ακόμα εργαλείο στη φαρέτρα μας, ώστε να ανακουφιστούμε από τα συμπτώματα. Ετσι, τα πιο γνωστά και σημαντικά φυτά ή βότανα για την αεροφαγία είναι η αγγελική, ο γλυκάνισος, η δάφνη, το κύμινο, η μαντζουράνα, ο μάραθος, το κάρδαμο, το γαρίφαλο κ.ά. Ας δούμε, λοιπόν, τα πιο σημαντικά.

Γλυκάνισος

Δράση: Τονωτική, διουρητική, αντισπασμωδική, αποχρεμπτική και αντιφλεγμονώδης δράση. Διευκολύνει την πέψη, μειώνει τα αέρια και τα φουσκώματα. Βοηθά στη δυσπεψία με πόνους.

Προσοχή!

• Είναι κατάλληλος για παιδιά και ενήλικες, αλλά αποφύγετε υπερβολές (>2-3 κουταλάκια σπόρους/ημέρα), λόγω δυνατής γεύσης και πιθανής αλλεργίας.

Διατροφικό tip: Χρησιμοποιείται συχνά σε μίγματα για καλύτερη πέψη και ως μυρωδικό στα φαγητά ή στα γλυκά, ενώ μπορεί να γίνει και υπέροχο αφέψημα. Μπορεί να μπει τόσο σε σαλάτες όσο και σε μαγειρεμένα φαγητά.

Μάραθος

Δράση: Καρμινιστική (μειώνει δηλαδή τον σχηματισμό και την αποβολή αερίων) και διουρητική δράση. Χρησιμοποιείται, κυρίως, για τα αέρια, τη δυσπεψία και τα φουσκώματα. Ο μάραθος έχει ακόμη πλήθος φαινολικών ενώσεων με πλούσιες αντιοξειδωτικές, αντιμικροβιακές και αντιφλεγμονώδεις ιδιότητες. Είναι ένα ιδιαίτερα βοηθητικό βότανο για την πέψη, καθώς περιέχει ενώσεις που μπορούν να βοηθήσουν στη χαλάρωση των μυών του γαστρεντερικού σωλήνα, μειώνοντας τα παραπάνω ενοχλητικά συμπτώματα, όπως φούσκωμα, αέρια και δυσπεψία.

Διατροφικό tip: Ιδανικό για την ημέρα που θα καταναλώσετε τα όσπριά σας! Βάζετε 2 κουταλιές ψιλοκομμένα φυλλαράκια να βράσουν σε μισό λίτρο νερό και πίνετε μισό ποτήρι πριν από κάθε γεύμα.

Μαντζουράνα

Δράση: Αντισπασμωδική, ηρεμιστική, αντιφλεγμονώδης (τερπένια και φλαβονοειδή), αντιοξειδωτική (φαινολικές ενώσεις) και εφιδρωτική δράση. Εχει πλούσια ιστορία χρήσης σε διάφορους πολιτισμούς τόσο για γαστρονομικούς όσο και για ιατρικούς σκοπούς. Χρησιμοποιείται, κυρίως, ως αγωγή για τα αέρια, τον κοιλόπονο, τον στομαχόπονο, αλλά και για το άγχος και τις αϋπνίες. Εκτιμήθηκε ιδιαίτερα για το άρωμα, τη γεύση και τις φαρμακευτικές της ιδιότητες.

Διατροφικό tip: Είναι ασφαλής για καθημερινή χρήση σε φαγητά όπως όσπρια, σαλάτες, σούπες, κρέατα, αλλά αποφύγετε την υπερβολική κατανάλωσή της σε μορφή αφεψήματος. Προσθέστε 1 κουταλάκι αποξηραμένη μαντζουράνα ή μερικά φύλλα φρέσκιας σε φαγητό κατά το μαγείρεμα, για να ενισχύσετε τόσο τη γεύση όσο και την πέψη σας.

Ηπια δυσκοιλιότητα

Ως δυσκοιλιότητα ονομάζουμε, κυρίως, την κατάσταση κατά την οποία το άτομο έχει λιγότερες από τρεις κενώσεις την εβδομάδα ή/και δυσκολία κατά την αφόδευση. Αλλα συμπτώματα μπορεί να περιλαμβάνουν κοιλιακό άλγος, φούσκωμα και, κυρίως, αίσθημα ατελούς κένωσης. Τα κόπρανα μπορεί να είναι στεγνά και σκληρά. Η δυσκοιλιότητα μπορεί να είναι λειτουργική (ιδιοπαθής) και να επιδεινωθεί από παράγοντες όπως η ανεπαρκής κατανάλωση φυτικών ινών (φρέσκα φρούτα, λαχανικά, αναποφλοίωτα δημητριακά), η ανεπαρκής πρόσληψη νερού και υγρών, ή να είναι δευτεροπαθής όπου προκαλείται από υποκείμενη πάθηση, φάρμακα ή μεταβολικές-νευρολογικές διαταραχές που επηρεάζουν την κινητικότητα του εντέρου ή την κένωση. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μπορεί να οφείλεται και σε ψυχολογικά αιτία (άγχος, ένταση κ.λπ.).

Στη δυσκοιλιότητα ταιριάζει το ρητό του Ιπποκράτη «κάλλιον το προλαμβάνειν ή το θεραπεύειν», δηλαδή καλύτερα να προλάβεις κάτι, παρά να το θεραπεύσεις. Ομως, εκτός από τη σωστή διατροφή, την επαρκή πρόσληψη νερού, την αύξηση της φυσικής δραστηριότητας, αλλά και τη μείωση του άγχους, υπάρχουν και ορισμένα φυτά-βότανα που θα μπορούσαν να βοηθήσουν σε μία ήπια μορφή δυσκοιλιότητας. Ας μην ξεχνάμε, όμως, πως ό,τι έχει να κάνει με το έντερο και, κυρίως, η χρόνια δυσκοιλιότητα θέλει χρόνο για να βρει την ισορροπία του το εντερικό μας σύστημα- μικροβίωμα (μπορεί να χρειαστούν ακόμη και 6 μήνες φροντίδας στο έντερο, ώστε να επανέλθει η καλή του λειτουργία). Πολλά βότανα χρησιμοποιούνται μόνα τους ή σε συνδυασμό για τη θεραπεία της δυσκοιλιότητας. O βασιλικός, η πικραλίδα, η αλόη, ο λιναρόσπορος, το ψύλλιο, η σέννα, το τίλιο, ο σαμπούκος, το τριφύλλι, η μολόχα, η καστανιά (ραβέντι) είναι μερικά από αυτά. Ας δούμε, λοιπόν, τα 2-3 πιο γνωστά βοηθητικά φυτά-βότανα όσον αφορά τη δυσκοιλιότητα.

Λιναρόσπορος

Δράση: Ηπια φυσική καθαρτική και λιπαντική δράση, λόγω των διαλυτών και αδιάλυτων φυτικών ινών που περιέχει και λόγω των ελαίων που περιέχονται μέσα στους σπόρους. Μαλακώνει τα κόπρανα και αυξάνει τον όγκο τους.

Προσοχή!

• 1 κουταλιά της σούπας (9 γραμμάρια) άσπαστου λιναρόσπορου αρκούν για να πάρετε 2,5 γραμμάρια φυτικών ινών, καλύπτοντας το 10% των ημερήσιων αναγκών σας.
• Ξεκινήστε την κατανάλωσή του σταδιακά (π.χ. 1 κ.γλ. την πρώτη ημέρα, 2 κ.γλ. τη δεύτερη κ.λπ.), ενώ πρέπει ταυτόχρονα να αυξήσετε και την κατανάλωσή σας σε νερό. Αποφύγετε την κατανάλωσή του σε εντερική απόφραξη.

Διατροφικό tip: Μπορείτε να τον βρείτε σε 3 μορφές: άσπαστο, αλεσμένο και σε μορφή ελαίου. Χρειάζονται 1-4 κουταλιές αλεσμένου λιναρόσπορου, για να σας βοηθήσουν στην τουαλέτα. Μπορείτε να τον προσθέσετε στα δημητριακά ή στη βρόμη σας, στο γιαούρτι σας ή και ως topping σε σαλάτες. Εναλλακτικά, μπορείτε να προσθέσετε 1 κουταλιά της σούπας αλεσμένου λιναρόσπορου σε ένα ποτήρι νερό και να το πιείτε 1-2 φορές την ημέρα.

Αλόη

Δράση: Τονωτική, διουρητική, καταπραϋντική και καθαρτική δράση.

Προσοχή!

• Καθαρτική δράση έχουν, κυρίως, ο χυμός και η ρίζα της αλόης (μέσω της αλοΐνης) και όχι το gel της.
• Πρέπει να ακολουθείτε πάντα τις οδηγίες του φαρμακοποιού ή του θεραπευτή σας, καθώς η υπερβολική χρήση ή η μακροχρόνια χρήση μπορεί να έχει παρενέργειες ή να αλληλεπιδράσει με άλλα φάρμακα, συμπληρώματα ή βότανα.
• Καλό είναι να επιλέγετε προϊόντα αλόης που φέρουν τις κατάλληλες πιστοποιήσεις και είναι προϊόντα βιολογικής καλλιέργειας και να ελέγχετε πάντα τις ετικέτες, ώστε να είναι όσο το δυνατόν πιο καθαρό το προϊόν σε αλόη.
• Αντενδείκνυται σε εγκυμοσύνη, θηλασμό και σε άτομα με έντονα γαστρεντερολογικά προβλήματα (π.χ. φλεγμονώδεις νόσοι του εντέρου).

Διατροφικό tip: Ιδανικό ρόφημα για τη γενική βελτίωση της πέψης και της κινητικότητας του εντέρου είναι το εξής: Βάζετε τα υλικά που ακολουθούν όλα μαζί σε ένα βαζάκι με καπάκι ή σε ένα shaker και τα χτυπάτε για 30 δευτερόλεπτα, ώστε να ομογενοποιηθούν ή μπορείτε να τα χτυπήσετε στο multi για λίγα δευτερόλεπτα. Το μίγμα αυτό το λαμβάνετε πριν από το πρωινό και 30 λεπτά πριν από τον ύπνο. 100 ml φυτικό γάλα αμυγδάλου ή νερό, 50 ml φρέσκια αλόη (περίπου 5 κ.σ.) , 0,5 φακελάκι προβιοτικό σε σκόνη και 1 κουταλάκι του γλυκού γλουταμίνη σε σκόνη.

Ψύλλιο

Δράση: Φυσική, καθαρτική δράση μέσω των διαλυτών ινών που αυξάνουν τον όγκο και τη συχνότητα των κενώσεων. Για αυτόν τον λόγο  απαιτείται αυξημένη πρόσληψη νερού, ώστε να επέλθει ανακούφιση από τα συμπτώματα της ήπιας ή μέτριας δυσκοιλιότητας. Μέσω των φυτικών του ινών, συμβάλλει και στην καλύτερη ρύθμιση των επιπέδων της γλυκόζης, αλλά και στη μείωση της χοληστερόλης και των τριγλυκεριδίων.

Προσοχή!

• Στις σωστές και ελεγχόμενες δόσεις με τον κατάλληλο τρόπο. Δόσεις των περίπου 5 γραμμαρίων τρεις φορές την ημέρα δεν φαίνεται να έχουν σοβαρές παρενέργειες, ωστόσο σπάνια μπορεί να παρατηρηθούν αέρια ή φούσκωμα. Η δόση προσαρμόζεται πάντα ανάλογα και με την απόκριση του κάθε οργανισμού.
• Οπως και στον λιναρόσπορο, συστήνεται η αποφυγή της λήψης του από άτομα με απόφραξη του γαστρεντερικού συστήματος.
• Εάν παίρνετε φαρμακευτική αγωγή που να αφορά αντικαταθλιπτικά ή φάρμακα για τον σακχαρώδη διαβήτη ή τη χοληστερίνη σας επικοινωνήστε με τον γιατρό σας αναφορικά με τη λήψη του.

Διατροφικό tip: Μπορείτε να προσθέσετε τη σκόνη ψυλλίου σε smoothie, στη βρόμη ή στο γιαούρτι. Στη σαλάτα, σε σπιτικές μπάρες ή energy balls, σε σούπες και μαγειρευτά φαγητά ως φυσικό πυκνωτικό, ακόμη και σε μίγμα μπαχαρικών που μπορείτε να φτιάξετε μόνοι σας. Διαφορετικά, υπάρχει και η δυνατότητα λήψης του υπό τη μορφή δισκίων.

Διάρροια

Αποτελεί έναν από τους μηχανισμούς που διαθέτει ο οργανισμός για να αποβάλει τοξικές ουσίες από τον πεπτικό σωλήνα, οπότε γενικά θα ήταν καλό να μην επέμβουμε για να τη σταματήσουμε. Μπαίνουμε στη διαδικασία να την ελέγξουμε όταν παρατείνεται για μέρες και υπάρχει σοβαρός κίνδυνος αφυδάτωσης. Χρησιμοποιούνται στυπτικά, κυρίως, βότανα που ξηραίνουν και σφίγγουν τον εσωτερικό βλεννογόνο του εντέρου. Δεν πρέπει να γίνονται παρατεταμένη χρήση και κατάχρηση, καθώς έτσι παρεμποδίζεται η απορρόφηση θρεπτικών συστατικών από τις τροφές ή μπορεί να οδηγηθούμε σε δυσκοιλιότητα. Στη χρόνια διάρροια, ένα ημερολόγιο καταγραφής τροφίμων μπορεί να φανεί ιδιαίτερα ωφέλιμο, ώστε να αντιληφθούμε ποια τρόφιμα επιδεινώνουν την κατάσταση. Γενικότερα, συστήνεται η διατροφή χαμηλή σε λίπος και η αποφυγή τροφών όπως το γάλα, τα όσπρια, τα καφεϊνούχα ροφήματα, το αλκοόλ, τα λιπαρά, τα φρούτα και οι χυμοί. Παρακάτω αναλύουμε τα 3 από τα πιο γνωστά βότανα κατά τις διάρροιας. Αν και ιδιαίτερα βοηθητικά μπορούν να δράσουν και βότανα που αναφέρθηκαν παραπάνω, όπως είναι η ρίγανη, η μέντα, το χαμομήλι και το τζίντζερ.

Φασκόμηλο

Δράση: Αντισπασμωδική, αντιμικροβιακή, αντιφλεγμονώδης, ηρεμιστική και στυπτική δράση. Χρησιμοποιείται για τόνωση και διέγερση των νεύρων και των επινεφριδίων σε περιπτώσεις αδυναμίας και σε ασθενείς που βρίσκονται σε ανάρρωση.

Προσοχή!

• Καλό είναι να μην καταναλώνεται από εγκυμονούσες και θηλάζουσες, όπως και τα περισσότερα βότανα.
• Η ιδιαίτερα συχνή χρήση (πάνω από 3 φλιτζάνια την ημέρα) μπορεί να οδηγήσει σε πονοκέφαλο ή ταχυπαλμία.

Βατομουριά

Δράση: Ιδιαίτερα στυπτική δράση, δρα ως το απόλυτα ασφαλές βότανο σε περιπτώσεις διάρροιας και δυσεντερίας. Επίσης, έχει αντιυπερτασική και αντιφλεγμονώδη δράση (ιδιαίτερα βοηθητικό και σε περιπτώσεις όπως φαρυγγίτιδα, ουλίτιδα και άφθες).

Διατροφικό tip: Τα βατόμουρα χρησιμοποιούνται εξαιρετικά για την παρασκευή εύγευστων και γλυκόξινων μαρμελάδων, ενώ μπαίνουν συχνά και σε λικέρ, ακόμη και σε παιδικές βιταμίνες κάνοντας πιο ελκυστική τη γεύση τους στα παιδιά.

Αψιθιά

Δράση: Χωνευτική, στυπτική, ήπια αντισπασμολυτική, αντιπυρετική δράση.  

Προσοχή!

• Πρέπει να χρησιμοποιείται σε μικρές δόσεις και για μικρό χρονικό διάστημα (π.χ. όχι πάνω από μερικές ημέρες), καθώς είναι ισχυρό βότανο. Προσοχή σε άτομα με ευαίσθητο πεπτικό, καθώς μπορεί να ερεθίσει τον γαστρικό βλεννογόνο.
• Πρέπει να αποφεύγεται από εγκύους και θηλάζουσες (κίνδυνος για πρόκληση συσπάσεων), ενώ θα πρέπει, επίσης, να λαμβάνεται με προσοχή από άτομα που παίρνουν ηρεμιστικά ή αντιεπιληπτικά φάρμακα.

Διατροφικό tip: Ισως χρειαστείτε αρκετό μέλι για την κατανάλωσή της, καθώς είναι ιδιαίτερα πικρή στη γεύση.