Πρόσφατα, η Lady Gaga αποκάλυψε ότι πήρε λίθιο, σε μια προσπάθεια να αντιμετωπίσει ένα ψυχωσικό επεισόδιο – αυτή η δήλωση ήταν αρκετή για να επαναφέρει στο προσκήνιο τη συζήτηση για ένα αμφιλεγόμενο φάρμακο που, εδώ και καιρό, κατέχει κεντρική θέση στην ψυχιατρική περίθαλψη, εξακολουθεί ωστόσο να αντιμετωπίζει σημαντική διστακτικότητα.

Το λίθιο χρησιμοποιείται για περισσότερα από 70 χρόνια, κυρίως στη θεραπεία της διπολικής διαταραχής. Τώρα, νέες μελέτες διερευνούν εάν χαμηλότερες δόσεις θα μπορούσαν να διαδραματίσουν κάποιο ρόλο στην προστασία του γηράσκοντος εγκεφάλου.

Μια μακροχρόνια, αλλά πολύπλοκη θεραπεία

Όπως εξηγεί η Dipa Kamdar, Λέκτορας Φαρμακευτικής Πρακτικής στο Πανεπιστήμιο του Κίνγκστον σε άρθρο της στο The Conversation, το λίθιο υπάρχει φυσικά στο έδαφος, τα πετρώματα και το νερό. Ίχνη λιθίου εντοπίζονται και σε καθημερινά τρόφιμα, όπως τα λαχανικά και τα δημητριακά. Στην ιατρική, ωστόσο, χορηγείται σε ελεγχόμενες μορφές, όπως το ανθρακικό λίθιο ή το κιτρικό λίθιο.

Σε θεραπευτικές δόσεις, το λίθιο βοηθά στη σταθεροποίηση της διάθεσης, μειώνοντας τόσο τη συχνότητα, όσο και τη σοβαρότητα των μανιακών και καταθλιπτικών επεισοδίων. Είναι, επίσης, ένα από τα λίγα ψυχιατρικά φάρμακα που αποδεδειγμένα μειώνει τις αυτοκτονικές τάσεις.

Παρά τις δεκαετίες κλινικής χρήσης, οι επιστήμονες δεν έχουν ακόμη κατανοήσει πλήρως τον τρόπο δράσης του λιθίου. Αυτό που είναι γνωστό είναι ότι επηρεάζει ταυτόχρονα πολλαπλά συστήματα, ρυθμίζοντας χημικές ουσίες του εγκεφάλου, όπως η σεροτονίνη και η ντοπαμίνη, υποστηρίζοντας την ισορροπία του ανοσοποιητικού συστήματος και συμβάλλοντας στη διατήρηση του εσωτερικού ρολογιού του οργανισμού.

Προστάτης του εγκεφάλου;

Οι ερευνητές στρέφουν όλο και περισσότερο την προσοχή τους στον πιθανό ρόλο του λιθίου σε νευροεκφυλιστικές παθήσεις, όπως η νόσος Αλτσχάιμερ. Εργαστηριακές μελέτες υποδηλώνουν ότι ενδέχεται να προστατεύει τα εγκεφαλικά κύτταρα, επιβραδύνοντας τις διαδικασίες που συνδέονται με τη γήρανση. Φαίνεται, επίσης, να βοηθά στη διατήρηση των κυτταρικών δομών και τη στήριξη της παραγωγής ενέργειας εντός των κυττάρων, καθιστώντας ενδεχομένως τους νευρώνες πιο ανθεκτικούς στο στρες και τις βλάβες.

Πρόσφατη μελέτη σε ζώα διαπίστωσε ότι τα μειωμένα επίπεδα λιθίου συσχετίζονταν με αυξημένη συσσώρευση πρωτεϊνών -πλάκες αμυλοειδούς και συσσωματώματα πρωτεΐνης tau- που συνήθως συνδέονται με τη νόσο Αλτσχάιμερ, καθώς και με ταχύτερη μείωση της μνήμης. Η αποκατάσταση των επιπέδων λιθίου φάνηκε να προλαμβάνει αυτές τις επιδράσεις. Ωστόσο, τα εν λόγω ευρήματα δεν έχουν επιβεβαιωθεί ακόμη σε ανθρώπους.

Κλινικές δοκιμές σε ανθρώπους έχουν δώσει πιο αβέβαια αποτελέσματα. Σε μία μελέτη, μια πολύ χαμηλή δόση λιθίου συσχετίστηκε με βραδύτερη γνωστική έκπτωση σε άτομα με τη νόσο Αλτσχάιμερ. Μια άλλη, διετής μελέτη σε ηλικιωμένους με αρχικά προβλήματα μνήμης διαπίστωσε ελαφρώς καλύτερα αποτελέσματα σε όσους έλαβαν χαμηλή δόση λιθίου, αν και η διαφορά ήταν πολύ μικρή για να θεωρηθεί στατιστικά αξιόπιστη. Μια ανασκόπηση του 2023 σημείωσε, επίσης, ότι περιοχές με υψηλότερα φυσικά επίπεδα λιθίου στο πόσιμο νερό τείνουν να παρουσιάζουν χαμηλότερα ποσοστά της νόσου Αλτσχάιμερ. Ωστόσο, τα ευρήματα δεν είναι συνεπή και δε μπορούν ακόμη να εξαχθούν ασφαλή συμπεράσματα.

Οι κίνδυνοι της αυτόνομης χρήσης

Η ιδέα του λιθίου ως συμπληρώματος έχει κερδίσει έδαφος – αλλά εδώ είναι που απαιτείται προσοχή.

Το λίθιο έχει αυτό που οι ειδικοί αποκαλούν «στενό θεραπευτικό παράθυρο», που σημαίνει ότι η διαφορά μεταξύ μιας ωφέλιμης και μιας επιβλαβούς δόσης είναι λεπτή. Οι ασθενείς στους οποίους έχει συνταγογραφηθεί λίθιο πρέπει να υποβάλλονται σε τακτικές εξετάσεις αίματος για την παρακολούθηση των ασφαλών επιπέδων και τον έλεγχο της νεφρικής και θυρεοειδικής λειτουργίας. Χωρίς ιατρική επίβλεψη, αυτή η προστασία απουσιάζει.

Το φάρμακο μεταβολίζεται από τους νεφρούς και μπορεί να συσσωρευτεί στον οργανισμό, ειδικά σε άτομα που είναι αφυδατωμένα ή ακολουθούν δίαιτα χαμηλή σε νάτριο. Αλληλεπιδρά, επίσης, με φάρμακα που χρησιμοποιούνται συχνά, όπως η ιβουπροφαίνη, οι αναστολείς ΜΕΑ, όπως η ραμιπρίλη και τα διουρητικά, όπως η ινδαπαμίδη. Αυτές οι αλληλεπιδράσεις μπορούν να αυξήσουν απρόβλεπτα τα επίπεδα λιθίου, ενισχύοντας τον κίνδυνο τοξικότητας. Τα συμπτώματα της υπερπρόσληψης λιθίου περιλαμβάνουν ρίγη, σύγχυση, έμετο και, σε σοβαρές περιπτώσεις, επιληπτικές κρίσεις.

Πολλά προϊόντα που διατίθενται χωρίς ιατρική συνταγή περιέχουν οροτικό λίθιο, μια μορφή που διαφέρει από το συνταγογραφούμενο λίθιο και δεν υπόκειται στα ίδια ρυθμιστικά πρότυπα. Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι δεν υπάρχουν κλινικές δοκιμές μεγάλης κλίμακας στον άνθρωπο που να επιβεβαιώνουν την ασφάλεια ή την αποτελεσματικότητά του σε σύγκριση με τις ιατρικά συνταγογραφούμενες μορφές.