Ολα τα μυστικά και οι παγίδες που πρέπει να αποφύγουν κληρονόμοι που δεν έχουν ενηλικιωθεί για την αποποίηση κληρονομιάς
Προθεσμία ενός έτους από την ενηλικίωση ισχύει, σε κάθε περίπτωση, για την αποποίηση κληρονομιάς από ανήλικο κληρονόμο, σύμφωνα με τον Αστικό Κώδικα και με βάση ερμηνευτική διάταξη του 2021, η οποία ισχύει αναδρομικά από το 1946 για όλες τις υποθέσεις κληρονομιάς με κληρονόμους ανηλίκους!
Δηλαδή, τα φυσικά πρόσωπα που καθίστανται κληρονόμοι περιουσιών ενώ είναι ανήλικα έχουν δικαίωμα αποποίησης κληρονομιάς μέχρι να γίνουν 19 ετών.
Ως εκ τούτου, εφόσον υπάρχουν ληξιπρόθεσμα φορολογικά χρέη που βαρύνουν κληρονομιές και για τα χρέη αυτά έχουν επιβληθεί από τις φορολογικές αρχές κατασχέσεις περιουσιακών στοιχείων, καταθέσεων, εισοδημάτων κ.λπ. σε βάρος των κληρονόμων, όταν αυτοί ήταν ανήλικοι ή σε κάθε περίπτωση πριν συμπληρωθεί η προθεσμία αποποίησης του ενός έτους από την ενηλικίωση, τα μέτρα αυτά μπορούν να αρθούν κατόπιν υποβολής αιτήσεων στις αρμόδιες φορολογικές αρχές. Στις περιπτώσεις αυτές τυχόν ποσά οφειλών που έχουν ήδη χρεωθεί στους κληρονόμους πρέπει να διαγράφονται, ενώ εάν έχουν ήδη καταβληθεί στο Δημόσιο από τους κληρονόμους πρέπει να επιστρέφονται σ’ αυτούς ή να συμψηφίζονται με άλλες οφειλές τους προς το Δημόσιο.
Προϋπόθεση
Σε κάθε περίπτωση, προϋπόθεση για να ισχύσουν όλοι οι παραπάνω ευνοϊκοί κανόνες που ρυθμίζουν, μεταξύ άλλων, και χιλιάδες εκκρεμείς υποθέσεις κληρονομιών, είναι να μην έχει γίνει ήδη σιωπηρή ή ρητή αποδοχή κληρονομιάς από τον γονέα για λογαριασμό του ανηλίκου κληρονόμου ή να μην έχει προβεί σε ρητή ή σιωπηρή αποδοχή ο ίδιος ο κληρονόμος ως ενήλικος και πριν κλείσει τα 19 έτη ηλικίας.
Η παροχή σε ανηλίκους κληρονόμους χρονικής προθεσμίας ενός έτους από την ενηλικίωση για την αποποίηση κληρονομιάς προβλέπεται από το άρθρο 1912 του Αστικού Κώδικα και από ερμηνευτική του άρθρου αυτού διάταξη που ψηφίστηκε από τη Βουλή το 2021 και έχει αναδρομική ισχύ από το 1946 (από τον χρόνο έναρξης ισχύος του Αστικού Κώδικα), όπως διευκρινίζεται σε εγκύκλιο της Ανεξάρτητης Αρχής Δημοσίων Εσόδων που απεστάλη πρόσφατα από τον διοικητή της Αρχής, Γιώργο Πιτσιλή, προς όλες τις αρμόδιες φορολογικές αρχές.
Σημεία – κλειδιά
Με βάση τις διευκρινίσεις της συγκεκριμένης πολύ σημαντικής αυτής εγκυκλίου (υπ. Αριθμόν Ε. 2093/3-11-2025), οι γονείς και τα τέκνα που καθίστανται κληρονόμοι περιουσιών πρέπει να προσέξουν τα ακόλουθα 6 σημεία:
1 Προθεσμία αποποίησης κληρονομιάς από τον ανήλικο κληρονόμο: Στη διάταξη του άρθρου 1912 του Αστικού Κώδικα (Α.Κ.) ορίζεται ότι: «Σε περίπτωση προσώπων ανίκανων ή με περιορισμένη ικανότητα για δικαιοπραξία, για τα οποία η αποδοχή της κληρονομίας γίνεται κατά τον νόμο με το ευεργέτημα της απογραφής, έκπτωση από το ευεργέτημα, επειδή δεν συντάχθηκε απογραφή, επέρχεται αν μέσα σε έναν χρόνο, αφότου τα πρόσωπα έγιναν απεριορίστως ικανά, δεν έκαναν την απογραφή». Σύμφωνα με το άρθρο του 35 του ν. 4786/2021, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ερμηνευτική διάταξη για κληρονόμους που ενηλικιώνονται», κατά την αληθή έννοια του άρθρου 1912 του Αστικού Κώδικα, ο κληρονόμος που ενηλικιώνεται δικαιούται εντός της ετήσιας προθεσμίας του άρθρου 1912 να αποποιηθεί την κληρονομία. Στη συνοδευτική έκθεση του σχεδίου νόμου αναφέρεται ότι με την εν λόγω «ερμηνευτική ρύθμιση (βάσει του άρθρου 77 του Συντάγματος), αποσαφηνίζεται, προς άρση πάσης τυχόν αμφιβολίας, ότι, εφόσον ο κληρονόμος που ενηλικιώνεται δεν εκπίπτει από το ευεργέτημα της απογραφής μέχρι τη συμπλήρωση ενός (1) έτους αφότου ενηλικιώθηκε, δικαιούται, εντός της ετήσιας αυτής προθεσμίας του άρθρου 1912 ΑΚ, να αποποιηθεί την κληρονομία». Επομένως, οι κληρονόμοι που είναι ανήλικοι κατά τον χρόνο της επαγωγής της κληρονομιάς, όσο εκκρεμεί η προθεσμία αποποίησης του ενός έτους από την ενηλικίωση, σύμφωνα με το άρθρο 35 του ν. 4786/2021 και μέχρι να λάβει χώρα αποποίηση της κληρονομίας ή αποδοχή αυτής, ρητή ή σιωπηρή, θεωρούνται «προσωρινοί» κληρονόμοι και διατηρούν το δικαίωμα αποποίησης έως τη συμπλήρωση ενός έτους από την ενηλικίωσή τους.
2 Αναδρομική έναρξη ισχύος της προθεσμίας αποποίησης του ενός έτους: Σύμφωνα με την Εκθεση της Επιστημονικής Υπηρεσίας της Βουλής, η ρύθμιση του άρθρου 35 του ν. 4786/2021 παρίσταται γνησίως ερμηνευτική, κατά το άρθρο 77 του Συντάγματος και ως εκ τούτου παράγει τα αποτελέσματά της αναδρομικά, ήτοι από την έναρξη ισχύος της αρχικής διάταξης που ερμηνεύεται, δηλαδή από την έναρξη ισχύος του άρθρου 1912 του Αστικού Κώδικα. Με δεδομένο, μάλιστα, ότι η διάταξη του άρθρου 1912 ισχύει αυτούσια από θεσπίσεως του Αστικού Κώδικα, ήτοι από τις 23 Φεβρουαρίου 1946, η ερμηνευτική διάταξη του αρθρου 35 του ν. 4786/2021 διέπει όλες τις υποθέσεις κληρονομικής διαδοχής από ανήλικο που τίθενται ενώπιον της Φορολογικής Διοίκησης. Για την καλύτερη κατανόηση των ανωτέρω παρατίθενται τα ακόλουθα παραδείγματα:
* Παράδειγμα 1: Οφειλέτης του Δημοσίου απεβίωσε το έτος 2015 και κληρονομήθηκε εξ αδιαθέτου, μεταξύ άλλων, και από την ανήλικη, κατά τον χρόνο θανάτου του, εγγονή του (γεννηθείσα στις 12/6/2009). Τον Μάρτιο του 2023, πριν από την ενηλικίωσή της, η προσωρινή κληρονόμος προέβη διά των νομίμων αντιπροσώπων της και σύμφωνα με τις κείμενες διατάξεις σε αποποίηση της επαχθείσας κληρονομιάς του παππού της ενώπιον του τότε αρμόδιου Ειρηνοδικείου. Η αποποίηση αυτή, σύμφωνα με το άρθρο 35 του ν. 4786/2021, είναι νόμιμη και εμπρόθεσμη, ως υποβληθείσα εντός της προθεσμίας του άρθρου 1912 ΑΚ, ήτοι πριν παρέλθει ένα έτος από την ενηλικίωσή της (προσωρινής κληρονόμου).
* Παράδειγμα 2: Οφειλέτης του Δημοσίου απεβίωσε το έτος 1998. Η σύζυγος και τα τέσσερα τέκνα του θανόντος αποποιήθηκαν νομίμως και εμπροθέσμως την κληρονομιά. Ο εγγονός του θανόντος, ο οποίος (γεννηθείς στις 7/1/1984) ήταν ανήλικος κατά τον χρόνο θανάτου του τελευταίου, προέβη σε αποποίηση της επαχθείσας σε αυτόν κληρονομιάς στις 18/4/2002, ήτοι μετά την ενηλικίωσή του και πριν παρέλθει ένα έτος από αυτήν. Η κατά τα ανωτέρω υποβληθείσα δήλωση αποποίησης της κληρονομιάς, σύμφωνα με το άρθρο 35 του ν. 4786/2021 και όσα ανωτέρω αναφέρονται περί γνήσιας αναδρομικότητας της διάταξης, είναι νόμιμη και εμπρόθεσμη, ως υποβληθείσα εντός της προθεσμίας του άρθρου 1912 Α.Κ.
3 Εξαιρέσεις: Σύμφωνα με τη διάταξη του πρώτου εδαφίου του άρθρου 1849 Α.Κ. «η αποποίηση είναι άκυρη αν ο κληρονόμος έχει ρητά ή σιωπηρά δηλώσει ότι αποδέχεται την κληρονομία». Επομένως, πράξεις ρητής ή σιωπηρής αποδοχής που έλαβαν χώρα πριν από την υποβληθείσα κατ’ άρθρο 1912 Α.Κ. δήλωση αποποίησης είναι έγκυρες και ισχυρές και η κατ’ άρθρο 1912 Α.Κ. γενομένη δήλωση αποποίησης άκυρη. Επομένως, αποποιήσεις που λαμβάνουν χώρα εντός της τιθεμένης προθεσμίας του άρθρου 1912 Α.Κ. είναι άκυρες σύμφωνα με το αρ. 1849 Α.Κ., εάν έχει ήδη χωρήσει κατά τα ανωτέρω ρητή ή σιωπηρή αποδοχή της κληρονομιάς. Υπενθυμίζεται ότι σύμφωνα με την Ε.2059/2024 εγκύκλιο της ΑΑΔΕ, η σιωπηρή αποδοχή προκύπτει από τις πράξεις εκείνες του κληρονόμου που μαρτυρούν θέλησή του να καταστεί οριστικός κληρονόμος του κληρονομουμένου και συνιστούν ανάμιξή του στην κληρονομία. Ποιες πράξεις ενέχουν το στοιχείο της ανάμιξης στην κληρονομία είναι ζήτημα πραγματικό, το οποίο εξαρτάται από τις περιστάσεις και ειδικότερα από τις πράξεις εκείνες ή τη συμπεριφορά του κληρονόμου, η οποία θα πρέπει (εκτιμώμενη με βάση την αρχή της καλής πίστης και τα συναλλακτικά ήθη) να καταδεικνύει βούληση διατήρησης της επαχθείσας σε αυτόν κληρονομίας.
4 Το ενδιάμεσο διάστημα μέχρι την εκπνοή της προθεσμίας αποποίησης: Σύμφωνα με το άρθρο 1858 Α.Κ.: «Οσο ο κληρονόμος έχει το δικαίωμα να αποποιηθεί την κληρονομία δεν μπορεί να ασκηθεί δικαστικώς εναντίον του αξίωση που στρέφεται κατά της κληρονομίας, εκτός αν έχει διοριστεί κηδεμόνας της σχολάζουσας κληρονομίας». Ομοίως, σύμφωνα με την παρ. 2 του άρθρου 921 του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας (που εφαρμόζεται συμπληρωματικά και στη διοικητική εκτέλεση σύμφωνα με το άρθρο 80 του ΚΕΔΕ): «Οσο ο κληρονόμος έχει το δικαίωμα να αποποιηθεί την κληρονομία, δεν μπορεί να γίνει αναγκαστική εκτέλεση για να ικανοποιηθεί απαίτηση κατά της κληρονομίας, εκτός αν έχει διοριστεί κηδεμόνας της σχολάζουσας κληρονομίας». Επομένως, μέχρι να εκπνεύσει η προθεσμία αποποίησης του ενός έτους από την ενηλικίωση, οι δανειστές της κληρονομιάς, μεταξύ των οποίων και η Φορολογική Διοίκηση, δεν μπορούν να επιδιώξουν την ικανοποίηση των απαιτήσεών τους από τον προσωρινό κληρονόμο και δεν επιτρέπεται η επιβολή μέτρων είσπραξης, όσο διαρκεί η προθεσμία αποποίησης, εκτός αν η κληρονομιά κηρυχθεί σχολάζουσα.
5 Υπαρξη ήδη επιβληθέντων μέτρων αναγκαστικής είσπραξης ή διασφάλισης: Στην περίπτωση που οι αρμόδιες για την επιδίωξη είσπραξης της οφειλής του θανόντος υπηρεσίες της Φορολογικής Διοίκησης έχουν προβεί στη λήψη μέτρων διασφάλισης ή αναγκαστικής είσπραξης σε βάρος των ανήλικων κατά τον χρόνο του θανάτου του κληρονομούμενου προσωρινών κληρονόμων, οι οποίοι έχουν αποποιηθεί ή αποποιούνται εντός έτους από την ενηλικίωσή τους, κατά τα ερμηνευόμενα με βάση το άρθρο 35 του ν. 4786/2021, οφείλουν να προβούν στην άρση τους μετά από σχετική προς τούτο αίτηση του αποποιηθέντος την κληρονομία προσώπου. Υποχρέωση άρσης των επιβληθέντων μέτρων υφίσταται και κατόπιν αίτησης προσωρινού κληρονόμου που δεν έχει ακόμα προβεί σε δήλωση αποποίησης κληρονομίας, εφόσον δεν έχει παρέλθει για αυτόν η προθεσμία του ενός έτους από την ενηλικίωση, την οποία προβλέπει το άρθρο 35 του ν. 4786/2021.
Επιστροφή αχρεωστήτως εισπραχθέντων ποσών
6 Ποσά που τυχόν έχουν παρακρατηθεί κατά τη χορήγηση αποδεικτικού ενημερότητας ή βεβαίωσης οφειλής ή που έχουν αποδοθεί από μέτρα αναγκαστικής είσπραξης επιστρέφονται στον αποποιηθέντα την κληρονομία ή στον προσωρινό κληρονόμο, εφαρμοζομένων σε κάθε περίπτωση των διατάξεων περί συμψηφισμού του άρθρου 75 του ΚΕΔΕ ή περί αποδεικτικού ενημερότητας/βεβαίωσης οφειλής του άρθρου 12 του ΚΦΔ, κατά περίπτωση, και του άρθρου 23 του ν. 4611/2019 περί προσκόμισης αποδεικτικού ασφαλιστικής ενημερότητας. Για την επιστροφή οποιουδήποτε ποσού απαιτείται η υποβολή σχετικής αίτησης από τον αποποιηθέντα ή τον προσωρινό κληρονόμο.
Παραγραφή
Ως προς τα τυχόν ανακύπτοντα ζητήματα παραγραφής της αξίωσης επιστροφής αχρεωστήτως εισπραχθέντων ποσών, λόγω άρνησης της αρμόδιας υπηρεσίας να αποδεχθεί ως εμπρόθεσμη τη δήλωση αποποίησης της κληρονομιάς, η οποία πραγματοποιήθηκε εντός της συμπλήρωσης ενός έτους από την ενηλικίωση του προσωρινού κληρονόμου, επισημαίνεται ότι στις περιπτώσεις εισπραχθέντων ποσών πριν από την έναρξη ισχύος του ν. 4786/2021, η χρονική περίοδος παραγραφής της αξίωσης επιστροφής αχρεωστήτως εισπραχθέντων ποσών άρχεται την 23η-3-2021, ημερομηνία έναρξης ισχύος της διάταξης αυτής, και ολοκληρώνεται σε 5 έτη. Δηλαδή, η αξίωση των κληρονόμων για επιστροφή ποσών που τους βεβαιώθηκαν πριν από την 23η-3-2021 παραγράφεται την 23η-3-2026. Για τις περιπτώσεις εισπραχθέντων ποσών μετά την 23η-3-2021, ημερομηνία έναρξης ισχύος του ν. 4786/2021, η αξίωση επιστροφής αχρεωστήτως εισπραχθέντων ποσών παραγράφεται εντός πενταετίας.
