Ένα κεραμικό κύπελλο που ανακαλύφθηκε στην Αλεξάνδρεια, χαρακτηρισμένο ως “Κύπελλο του Ιησού”, με την επιγραφή “ΔΙΑ ΧΡΗΣΤΟΥ Ο ΓΟΙΣΤΑΙΣ”, είναι αιτία έντονης ακαδημαϊκής αντιπαράθεσης για το αν πρόκειται για την αρχαιότερη γνωστή αναφορά στον Ιησού Χριστό.
Οι εμπειρογνώμονες εκφράζουν διαφορετικές απόψεις σχετικά με την μετάφραση, την ερμηνεία, τη χρονολόγηση και τις συνέπειες που θα έχει η αυθεντικότητα της επιγραφής.
Έντονο ακαδημαϊκό διάλογο έχει πυροδοτήσει ένα κεραμικό κύπελλο που ανακαλύφθηκε στην Αλεξάνδρεια, το οποίο χαρακτηρίζεται ως το “Κύπελλο του Ιησού”, με την επιγραφή “ΔΙΑ ΧΡΗΣΤΟΥ Ο ΓΟΙΣΤΑΙΣ”.
Μήπως πρόκειται για την αρχαιότερη γνωστή αναφορά, εκτός της Βίβλου στον Ιησού Χριστό; Οι ερμηνείες σχετικά με την μετάφραση, τη χρονολόγηση και τις συνέπειες των εμπειρογνωμόνων, διαφέρουν.
Ανακάλυψη και επιγραφή
Ένα εξαιρετικά καλά διατηρημένο, κεραμικό κύπελλο το οποίο ανακαλύφθηκε στη θάλασσα της Αλεξάνδρειας το 2008, αναζωπυρώνει την έντονη συζήτηση για το πόσο νωρίς εισήχθη η μορφή του Ιησού Χριστού στον υλικό πολιτισμό, εκτός των χριστιανικών κειμένων.
Το τεχνούργημα, το οποίο έχει χαρακτηριστεί ως το “Κύπελλο του Ιησού Χριστού”, έχει την επιγραφή “ΔΙΑ ΧΡΗΣΤΟΥ Ο ΓΟΙΣΤΑΙΣ”, το οποίο έχει αποδοθεί ως “δια του Χριστού του μάγου / ψάλτη”.
Αν η επιγραφή αναφέρεται στον Ιησού Χριστό, μπορεί να είναι η πρώτη αναφορά, εκτός της Γραφής στον Ιησού, αναθεωρώντας εδραιωμένες αντιλήψεις σχετικά με τη διάδοση του Χριστιανισμού.
Το κύπελλο ανακαλύφθηκε από μια ομάδα με επικεφαλής τον Γάλλο, ενάλιο αρχαιολόγο Franck Goddio, στη διάρκεια ανασκαφών στο αρχαίο λιμάνι της Αλεξάνδρειας – συγκεκριμένα στη βυθισμένη νήσο Αντίρροδο, ιστορικά συνδεδεμένη με το ανάκτορο της Κλεοπάτρας. Από το κύπελλο, λείπει μια λαβή, αλλά κατά τ’ άλλα, είναι διατηρημένο σε άριστη κατάσταση.
Θεωρείται πως, κατασκευάστηκε ανάμεσα στα τέλη του 2ου π.Χ. και τις αρχές του 1ου αιώνα μ.Χ.
Ακαδημαϊκές ερμηνείες και διαφωνίες
Το νόημα της επιγραφής, έχει πυροδοτήσει έντονο ακαδημαϊκό διάλογο:
Άμεση αναφορά στον Χριστό.
Ορισμένοι ακαδημαϊκοί, όπως οι ειδικός στην Καινή Διαθήκη, Δρ. Jeremiah Johnston, υποστηρίζουν πως, η επιγραφή αποτελεί πρώιμη αναφορά στον Ιησού, υποστηρίζοντας την άποψη ότι, το όνομα και η φήμη του, διαδόθηκαν ραγδαία πέρα από την Ιουδαία – αναφέρει ο Johnston σε συνέντευξη στο Trinity Broadcasting Network (TBN), περιγράφοντας πως, η φήμη του Ιησού, ως θεραπευτή που κάνει θαύματα, έκανε το όνομά του ισχυρό, ακόμη και στη διάρκεια της σύντομης διδασκαλίας του. Οι απόστολοι έλεγαν στον Ιησού: “Δάσκαλε, ο κόσμος χρησιμοποιεί το όνομά σου για να ξορκίζει δαίμονες. Να τους σταματήσουμε; Ο Ιησούς, απαντούσε: Όχι, ένα σπίτι που χωρίζεται από μέσα του δεν μπορεί να σταθεί”. Παρόλο που η διδασκαλία του Ιησού διήρκεσε μόλις τρία χρόνια, το όνομά του επικαλούνταν άλλοι, επειδή είχε μεγάλη δύναμη.
Αν η επιγραφή είναι αυθεντική, θα σηματοδοτεί την αρχαιότερη αρχαιολογική απόδειξη του Ιησού Χριστού – εκτός από τη Γραφή.
Εναλλακτικές ερμηνείες
Άλλοι εμπειρογνώμονες, υπογραμμίζουν ότι το “Χριστού”, μπορεί να είναι του “Χρηστού”, δηλαδή του καλού, του ηθικού στα αρχαία – χωρίς δηλαδή να αναφέρεται οπωσδήποτε στον Ιησού.
Το χαρακτηριστικό επίθετο Γοιστάης – εμφανίζεται σε κείμενα της αρχαίας ελληνικής και σχετίζεται με τις έννοιες του “μάγου” ή “ξορκιστή“.
Είναι όρος που προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη “γοητεία”, που σημαίνει μαγεία ή μαγική τέχνη και συνδέει την επιγραφή με μαντικά ή μαγικά τελετουργικά, αρκετά συνηθισμένα στην Αλεξάνδρεια.
(Στην αρχαία ελληνική, ο “γοιστάης” αναφερόταν σε ένα άτομο που ασχολούνταν με τη μαγεία, την εξορκιστική τέχνη ή την πρόβλεψη του μέλλοντος, και συχνά είχε αρνητική χροιά, καθώς συνδεόταν με τις σκοτεινές τέχνες και τις απαγορευμένες πρακτικές).
Θρησκευτικός συγκρητισμός
Η Αλεξάνδρεια ήταν ένας κοσμοπολίτικος κόμβος όπου συνυπήρχαν ο παγανισμός, ο Ιουδαϊσμός και ο πρωτοεμφανιζόμενος Χριστιανισμός. Κείμενα της μαγείας, δανείζονταν ιερά ονόματα για να ενισχύουν τη δύναμη των τελετουργικών.
Έτσι, ακόμη και αν πράγματι, αναφέρεται το “Χριστός”, μπορεί να είναι επίκληση σε ένα ισχυρό όνομα στο γενικότερο πλαίσιο της μαγείας και όχι μια έκφραση χριστιανικής πίστης.
Ερμηνείες σκεπτικιστών
Κλασικοί ακαδημαϊκοί, όπως οι Bert Smith και Klaus Hallof υποστηρίζουν πως η επιγραφή μπορεί να συνδέεται με κάποια προσωπικότητα με το όνομα Χρήστος ή σε τοπικές λατρείες, ίσως ακόμη και να είναι αναφορά σε θεότητες, όπως ο Ερμής, η Αθηνά, ή Ίσιδα. Άλλοι, υποστηρίζουν ότι το κύπελλο ήταν για την παρασκευή αλοιφών και το διαχριστός αναφέρεται σε αλοιφή ή φάρμακο, θεραπευτικό ή προστατευτικό μίγμα και όχι στον χριστιανικό Χριστό, όπως συχνά ερμηνεύεται σε θρησκευτικά συμφραζόμενα.
Ο Franck Goddio, Γάλλος ενάλιος αρχαιολόγος και επικεφαλής της ομάδας, υποστηρίζει ότι, το κύπελλο μπορεί να χρησιμοποιούταν από κάποιον προφήτη που επικαλούταν μια δύναμη – αναφέροντας το όνομα του Χριστού.
Η σημασία της αυθεντικότητας
Αν πράγματι, επαληθευτεί ότι η επιγραφή αναφέρεται στον Ιησού Χριστό, οι συνέπειες θα είναι εκτεταμένες:
Θα αποτελούσε των αρχαιότερη υλική απόδειξη της επιρροής του Χριστού, η οποία ανάγεται στον πρώτο αιώνα μ.Χ. Θα μπορούσε να αποδεικνύει ότι, η γνώση για τη ζωή και τα θαύματα του Ιησού, έφτασαν μέχρι την Αλεξάνδρεια μέσα στις πρώτες δεκαετίες της διδασκαλίας του.
Θα αναδείκνυε τον ρόλο της Αλεξάνδρειας, ως κέντρου θρησκευτικής πρωτοπορίας, όπου γεφυρώνονταν η παγανιστική, εβραϊκή και η χριστιανική παράδοση.
Μπορεί ακόμη, να ωθούσε τους ιστορικούς σε αναθεώρηση σχετικά με τη διάδοση του Χριστιανισμού πέρα από την Ιουδαία, όχι μόνο μέσα από τη Ρώμη, αλλά και μέσω της πολιτιστικής ανταλλαγής στην Αίγυπτο.
Επιφυλάξεις και η αναγκαιότητα για εκτενέστερη μελέτη
Παρά το έντονο ενδιαφέρον του ευρήματος, οι ακαδημαϊκοί εφιστούν την προσοχή. Η σύντομη επιγραφή, η πιθανότητα εναλλακτικών ερμηνειών και η απουσία ενισχυτικών στοιχείων, δεν επιτρέπουν τον σχηματισμό οριστικών συμπερασμάτων.
Είναι αναγκαία περαιτέρω έρευνα ώστε να επαληθευτεί αν το “Χριστού” αναφέρεται στον Ιησού Χριστό ή σε άλλο άτομο, ή αν πρόκειται για όρο με συμβολικό νόημα.
Πρόσφατες αναφορές, τονίζουν πως, ενώ η υπόθεση για το “Κύπελλο του Ιησού”, είναι συναρπαστική, δεν είναι ακόμη αδιάσειστη απόδειξη της πρώτης αναφοράς στον Ιησού.
Οι αρχαιολόγοι εξακολουθούν να αναλύουν το τεχνούργημα, τονίζοντας την ανάγκη της προσεκτικής επιγραφικής μελέτης και της σύγκρισης του αρχαιολογικού πλαισίου με άλλα ευρήματα από το λιμάνι της Αλεξάνδρειας.
Συμπέρασμα
Το “κύπελλο του Ιησού”, αναδεικνύει την περιπλοκότητα της ιχνηλάτησης της πρώιμης χριστιανικής ιστορίας. Είτε αναφέρεται άμεσα στον Ιησού, είτε όχι, το τεχνούργημα αντανακλά την έντονη θρησκευτική ζωή της Αλεξάνδρειας και την αλληλεπίδραση των παραδόσεων στον κόσμο της αρχαίας Μεσοποταμίας.
Για την ώρα, το κύπελλο παραμένει ένα μυστήριο – ένα αντικείμενο που είτε θα μπορούσε να είναι μια ριζοσπαστική μαρτυρία της πρώτης υλικής αναφοράς του Ιησού, ή απόδειξη της ετερόκλητης και πειραματικής φύσης της θρησκευτικής πρακτικής στην Αλεξάνδρεια του πρώτου αιώνα.
