Στις 9 Αυγούστου το βράδυ, η Μαχαιρά Ξηρομέρου υποδέχεται τους φίλους της βελανιδιάς, και συζητούν για την βελανιδιά και για τα περιβαλλοντικά προβλήματα του Ξηρομέρου.Η συνάντηση πραγματοποιείται με πρωτοβουλία του ΣΥΛΛΟΓΟΥ ΦΙΛΩΝ ΤΗΣ ΒΕΛΑΝΙΔΙΑΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΑΜΑΔΡΥΑΔΑ.
Η αδιαφορία και η άγνοια απειλούν ένα σπουδαίο οικοσύστημα: το μεγαλύτερο βελανιδόδασος των Βαλκανίων, στο Ξηρόμερο της Αιτωλοακαρνανίας. Κι όμως, υπάρχουν πολλές προτάσεις αξιοποίησής του από κατοίκους και φορείς της περιοχής
Το μεγαλύτερο βελανιδόδασος των Βαλκανίων, εκτείνεται σε ακτίνα 140.000 στρεμμάτων. Παλαιότερα η δομή του ήταν πυκνότερη. Σήμερα έχουν δημιουργηθεί πολλά ξέφωτα. Στα όρια του δάσους αλλά και μέσα σε αυτό βρίσκονται πολλά χωριά. Ακολουθώντας το πρόγραμμα ξενάγησης που μας είχε ετοιμάσει ο σύλλογος «Παιώνια», το αγροτικό αυτοκίνητο πέρασε δίπλα από τη λίμνη Οζερό, ανάμεσα σε διάσπαρτα αγροτικά σπίτια, ρυάκια και μικρά κοπάδια προβάτων. Ύστερα από λίγο, μπαίνοντας στον ορεινό όγκο, πρωτοσυναντήσαμε μεγαλόπρεπες βελανιδιές. Τεράστιες και απομακρυσμένες η μία από την άλλη, σου έδιναν μια εντύπωση μοναξιάς και θλίψης σαν να αναπολούσαν παλιά μεγαλεία. Στην κορυφή μάς περίμενε ο Αποστόλης Τζογάνης, πρόεδρος και ψυχή του συλλόγου «Παιώνια», ένας από τους -όχι λίγους- κατοίκους της περιοχής που έχουν βάλει «σκοπό ζωής» τη διάσωση του δάσους. Κάτω, όσο φτάνει το μάτι, η Αιτωλοακαρνανία με τις οκτώ λίμνες και τα τρία ποτάμια. Στο βάθος, οι κορυφές των βουνών. Κι από τη μια άκρη στην άλλη, ο αρχαίος θεός Αχελώος, να σχίζει το τοπίο όπως ασημένιο φίδι. Ένα τοπίο που σύμφωνα με τις προβλέψεις των αναπτυξιακών σχεδίων, κινδυνεύει να διαταραχθεί ανεπανόρθωτα.
Το είδος που κυριαρχεί είναι η ήμερη βελανιδιά (quercus ithaburensis subsp. macrolepis),η οποία βρίσκεται μόνο στην Ανατολική Μεσόγειο, αλλά υπάρχουν και χνοώδεις, μακεδονικές και ποδικοσφόρες δρύες. Στο σπουδαίο οικοσύστημα στο Ξηρόμερο βρίσκουν καταφύγιο επίσης ωραία και σπάνια είδη πανίδας και χλωρίδας, όπως το χρυσόξυλο, τα λουλούδια παιώνια και ασφόδελος, οι άγριες ορχιδέες, τα μανιτάρια κ.ά. Ακόμα, ένα πλήθος από έντομα, ερπετά, αμφίβια. Πουλιά όπως δρυοκολάπτες, πετροπέρδικες, στραβολαίμηδες, κίσσες, πουλιά υδρόβια και σπάνια αρπακτικά, όρνεα, φιδαετοί, σφηκιάρηδες, γερακίνες κ.ά. Δεν λείπουν βέβαια και τα θηλαστικά. Τα αγριογούρουνα, πολυπληθή άλλοτε, σήμερα σχεδόν έχουν εξαφανιστεί.
Από τις Αμαδρυάδες στον Όμηρο
Η ιστορία του, που χάνεται στα βάθη των αιώνων, είναι εντυπωσιακή. Η Μυθολογία μιλάει για τις νύμφες’ Αμαδρυάδες, που γεννιούνταν μαζί με τις βελανιδιές και η κάθε μία ζούσε όσο και το δέντρο της. Ομορφες, γελαστές, χαρούμενες, περνούσαν τον καιρό τους παίζοντας και τραγουδώντας, όταν ο άνεμος θρόιζε στα φύλλα του δέντρου, όταν το πότιζε το νερό της βροχής. Όταν όμως ο ξυλοκόπος έκοβε μια βελανιδιά, η Αμαδρυάδα, που θα πέθαινε μαζί της, θρηνούσε με τον πιο σπαρακτικό θρήνο που είχε ακουστεί ποτέ.
Ο Όμηρος καταγράφει ότι ο Εύμαιος, ο βοσκός του Οδυσσέα, περνούσε τα κοπάδια των χοίρων «απέναντι» για να βοσκήσουν στο βελανιδόδασος, αφού το βελανίδι ήταν πάντα εξαιρετική ζωοτροφή.
Λείψανα από αρχαία τείχη, ερειπωμένα βυζαντινά εκκλησάκια που βρίσκουμε μέσα στο δάσος ή στις παρυφές του, μαρτυρούν ότι στους αιώνες που πέρασαν, ο τόπος έσφυζε από ζωή. Κάτι φυσικό, άλλωστε, αφού τότε το βελανιδόδασος αποτελούσε πλουτοπαραγωγική πηγή. Από τον Μεσαίωνα και ως τις αρχές του 20ού αιώνα, «το περίφημο βελανίδι του Δραγαμέστου» (Αστακού) χρησιμοποιήθηκε στη βυρσοδεψία, στη βαφική, στη ναυπηγική. Εξαγόταν στα βυρσοδεψεία της Βενετίας, αλλά και στη Βερόνα, στην Πάδοβα, στη Λομβαρδία, στη Μάλτα, στην Αγγλία και στην Πορτογαλία.
Διαχρονική ήταν η χρήση του δάσους στη βοσκή των κοπαδιών που έφερναν οι νομάδες κτηνοτρόφοι της Ηπείρου, εξ ου και τα πολλά «βλαχοχώρια» που δημιουργήθηκαν στην περιοχή. Καρποί και φύλλα της βελανιδιάς χρησιμοποιήθηκαν ως κοσμήματα.
- Λαθροϋλοτομία και παράνομο εμπόριο καυσόξυλου
Όμως οι καιροί άλλαξαν, το δάσος έπαψε να θεωρείται παραγωγικό και εγκαταλείφθηκε στην τύχη του. Για τη σωτηρία του αγωνίζονται κυρίως ο «Σύλλογος Φίλων Βελανιδιάς και Περιβάλλοντος Αμαδρυάδα», ο «Φυσιολατρικός Αθλητικός Σύλλογος Παιώνια», πολλοί ακόμη τοπικοί σύλλογοι και πολίτες. Σύμφωνα μ’ αυτούς, «τη μεγαλύτερη απειλή για το δάσος αποτελεί η ανεξέλεγκτη, λαθροϋλοτομία και το παράνομο εμπόριο καυσόξυλου, εξ αιτίας του οποίου τα τελευταία χρόνια χιλιάδες βελανιδιές έχουν κοπεί». Αδιάψευστος μάρτυρας, οι κομμένοι κορμοί που βλέπουμε γύρω μας. Ακόμα, οι παράνομες εκχερσώσεις, η λαθροθηρία, η υπερβόσκηση και η ρύπανση.
Οικοτουρισμός, ενέργεια και… χρώματα
Οι τοπικοί φορείς έχουν καταθέσει πολλές προτάσεις αξιοποίησης του δάσους. Το πρώτο βήμα είναι η κήρυξή του σε προστατευόμενη περιοχή παράλληλα με τη σύνταξη μιας διαχειριστικής μελέτης, η οποία μπορεί να περιλαμβάνει:
• Οικοτουριστική ανάπτυξη με αξιοποίηση των μονοπατιών του για πεζοπορία, ποδηλασία, ιππασία, παρατήρηση σπάνιων πουλιών και ζώων.
• Χρησιμοποίηση του βελανιδιού στη βυρσοδεψία και στη βαφική, κάτι που επανέρχεται στο προσκήνιο από πολλές βιομηχανίες, λόγω της βλαπτικότητας που παρατηρείται στο περιβάλλον αλλά και στην υγεία των χρηστών από τη χρήση χημικών.
