Ζούμε, μας λένε, μια «κρίση ψυχικής υγείας». Οι υπηρεσίες ψυχικής υγείας δεν μπορούν να αντιμετωπίσουν την έκρηξη των αναγκών τα τελευταία δύο χρόνια: 1,6 εκατομμύρια άνθρωποι βρίσκονται σε λίστες αναμονής, ενώ άλλα 8 εκατομμύρια χρειάζονται βοήθεια αλλά δεν μπορούν καν να μπουν σε αυτές τις λίστες. Ακόμα και παιδιά εμφανίζονται στα επείγοντα σε απόγνωση, θέλοντας να πεθάνουν.

Υπάρχει όμως και ένας άλλος τρόπος να δούμε αυτή την κρίση – ένας τρόπος που δεν την τοποθετεί σταθερά στη σφαίρα του ιατρικού συστήματος. Δεν είναι λογικό να υποφέρουμε τόσοι πολλοί άνθρωποι αυτή την εποχή; Φυσικά και είναι. Ζούμε σε έναν τραυματικό και αβέβαιο κόσμο. Το κλίμα καταρρέει, προσπαθούμε να αντεπεξέλθουμε στο αυξανόμενο κόστος διαβίωσης, εξακολουθούμε να βαραίνουμε από τη θλίψη, τη μόλυνση και την απομόνωση, ενώ οι αποκαλύψεις για την αστυνομία που δολοφονεί γυναίκες και κάνει σωματικό έλεγχο σε παιδιά καταρρακώνουν την πίστη μας σε αυτούς που υποτίθεται ότι μας προστατεύουν.

Ως ψυχολόγος που εργάζεται στις υπηρεσίες του ΕΣΥ εδώ και μια δεκαετία, έχω δει από πρώτο χέρι πώς απογοητεύουμε τους ανθρώπους με το να εντοπίζουμε τα προβλήματά τους ως κάποιο είδος ψυχικής διαταραχής ή ψυχολογικού ζητήματος και να αποπολιτικοποιούμε έτσι την αγωνία τους. Θα είναι πραγματικά χρήσιμες έξι συνεδρίες σχεδιασμένες να στοχεύσουν σε «μη αποτελεσματικά» στυλ σκέψης για κάποιον που δεν ξέρει πώς θα θρέψει την οικογένειά του για άλλη μια εβδομάδα;

Τα αντικαταθλιπτικά δεν πρόκειται να εξαλείψουν το αδυσώπητο ρατσιστικό τραύμα που υφίσταται ένας μαύρος άνδρας σε έναν εχθρικό εργασιακό χώρο, ούτε το στίγμα των ανθρώπων που υφίστανται σεξουαλική βία (σε έναν κόσμο όπου δύο γυναίκες την εβδομάδα δολοφονούνται στο ίδιο τους το σπίτι). Όπως είναι αναμενόμενο, η ενσυνειδητότητα δεν βοηθάει τα παιδιά που διανύουν τη φτώχεια, την πίεση των συνομηλίκων και τις ανταγωνιστικές σχολικές συνθήκες με γνώμονα τις εξετάσεις, όπου ο εκφοβισμός και η βλάβη από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι σε έξαρση.

Αν ένα φυτό μαραζώνει, δεν θα το διαγνώσουμε με το «σύνδρομο του μαραμένου φυτού» – θα αλλάζαμε τις συνθήκες του. Ωστόσο, όταν οι άνθρωποι υποφέρουν κάτω από συνθήκες πίεσης, οι ειδικοί συμβουλεύουν να συνεχίσουν να δουλεύουν και να παράγουν, χωρίς να αναγνωρίζουν τον πόνο.

Στις προσπάθειες αποστιγματισμού της ψυχικής δυσφορίας, η «ψυχική ασθένεια» πλαισιώνεται ως μια «ασθένεια όπως όλες οι άλλες» – που έχει τις ρίζες της στην υποτιθέμενη ελαττωματική χημεία του εγκεφάλου. Στην πραγματικότητα, πρόσφατες έρευνες κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι η κατάθλιψη δεν προκαλείται από χημική ανισορροπία του εγκεφάλου. Κατά ειρωνικό τρόπο, η υπόδειξη ότι έχουμε έναν χαλασμένο εγκέφαλο για όλη μας τη ζωή αυξάνει το στίγμα και την αποδυνάμωση. Το πιο καταστροφικό σε αυτόν τον μύθο είναι ότι το πρόβλημα και η λύση τοποθετούνται στο άτομο, αποσπώντας μας την προσοχή από τα περιβάλλοντα που προκαλούν τη δυσφορία μας.

Η ατομική θεραπεία είναι εξαιρετική για πολλούς ανθρώπους, και τα αντικαταθλιπτικά μπορούν να βοηθήσουν μερικούς να τα βγάλουν πέρα. Ανησυχώ όμως μήπως μια καθαρά ιατρικοποιημένη, εξατομικευμένη κατανόηση της ψυχικής υγείας βάζει επιθέματα σε μεγάλες πληγές, χωρίς να αντιμετωπίζει την πηγή της βίας. Μας ενθαρρύνουν να προσαρμοστούμε στα συστήματα, προστατεύοντας έτσι το status quo. Εδώ είναι που απογοητεύουμε περισσότερο τους περιθωριοποιημένους ανθρώπους: οι αυτονόητες εκφράσεις του πόνου των μαύρων ανθρώπων που ζουν σε μια δομικά ρατσιστική κοινωνία πολύ συχνά ιατρικοποιούνται, χαρακτηρίζονται επικίνδυνες και αντιμετωπίζονται με βία υπό το πρόσχημα της «φροντίδας». Οι μαύροι άνθρωποι είναι πιο πιθανό να λάβουν υπερβολική φαρμακευτική αγωγή από οποιονδήποτε άλλο στις υπηρεσίες ψυχικής υγείας που διαθέτουμε σήμερα.

Το Ηνωμένο Βασίλειο θα μπορούσε να μάθει πολλά από την απελευθερωτική ψυχολογία. Ιδρύθηκε τη δεκαετία του 1980 από τον Σαλβαδοριανό ακτιβιστή και ψυχολόγο Ignacio Martín Baró και υποστηρίζει ότι δεν μπορούμε να απομονώσουμε τα «προβλήματα ψυχικής υγείας» από τις ευρύτερες κοινωνικές δομές μας. Η δυστυχία αναδύεται μέσα από τις εμπειρίες και τις ιστορίες καταπίεσης των ανθρώπων. Η απελευθερωτική ψυχολογία βλέπει τους ανθρώπους όχι ως ασθενείς, αλλά ως εν δυνάμει κοινωνικούς φορείς στο εγχείρημα της ελευθερίας, εκτιμώντας τις δικές τους καταβολές, τη δημιουργικότητα και την εμπειρία τους, αντί να εξαναγκάζονται σε μια λευκή, ευρωκεντρική και ατομικιστική ιδέα της θεραπείας. Αμφισβητεί άμεσα τα κοινωνικά, πολιτισμικά και πολιτικά αίτια της δυστυχίας μέσω της συλλογικής κοινωνικής δράσης.

Αυτό το πλαίσιο έχει απόλυτο νόημα όταν ακούμε ότι η πανδημία στο Ηνωμένο Βασίλειο έχει επηρεάσει περισσότερο την ψυχική υγεία των φτωχών ανθρώπων. Αυτό σημαίνει ότι οι πλούσιοι, προνομιούχοι λευκοί άνδρες δεν βιώνουν πόνο; Φυσικά και υποφέρουν. Ακόμα μαθαίνουμε για τους περίπλοκους τρόπους με τους οποίους αυτά τα δομικά ζητήματα επηρεάζουν την καθημερινή μας ζωή. Για παράδειγμα, πώς οι πιέσεις του ατομικισμού και του καπιταλισμού μπορεί να οδηγήσουν σε απομόνωση και κατάχρηση ουσιών, ή πώς η αποικιοκρατική βία απέναντι στις οικογένειες μεταναστών διαδραματίζεται μέσα στα σπίτια.

Όσοι από εμάς που υποστηρίζουμε τους ανθρώπους που βρίσκονται σε κίνδυνο, όπως οι εργαζόμενοι στον τομέα της ψυχικής υγείας, έχουμε βασικό ρόλο στον κοινωνικό μετασχηματισμό. Η κοινωνική δράση είναι το φάρμακο που ανακουφίζει την προσωπική και συλλογική αγωνία των ανθρώπων.

Αντί να προσπαθούμε να αλλάξουμε «νοοτροπίες» στη θεραπεία, πρέπει να αλλάξουμε τις φυλετικές και ταξικές ιεραρχίες, το στεγαστικό και οικονομικό σύστημα. Το βασικό εισόδημα έχει ψυχολογικά οφέλη και πρόσφατες μελέτες δείχνουν πώς βελτιώνει τις «κρίσεις άγχους και κατάθλιψης».

Ως κλινικός ψυχολόγος, κάποια από τα πιο ισχυρά έργα μου δεν έχουν γίνει στο δωμάτιο της θεραπείας, αλλά με την επιτυχή υπεράσπιση της ασφαλούς στέγασης ή την εργασία στην κοινότητα με queer και μαύρους διαμεσολαβητές σε οργανώσεις όπως η Beyond Equality, για την πρόληψη της έμφυλης βίας. Το δίκτυο Ψυχολόγοι για την Κοινωνική Αλλαγή μας δείχνει μια πρακτική φαντασίωση αυτής της εργασίας. Χρειαζόμαστε επίσης κοινωνική αλλαγή που να έχει προληπτικό χαρακτήρα, όπως η επένδυση στους νέους και στις υπηρεσίες που καθοδηγούνται από την κοινότητα, όπως το healing justice london και το 4front. Εργάζονται για την αλλαγή του τραύματος σε περιθωριοποιημένες κοινότητες μέσω της οικοδόμησης κοινωνικών δεσμών, της κοινωνικής δράσης και της δημιουργικότητας, προς ένα μέλλον χωρίς βία.

Τίποτα από αυτά δεν σημαίνει ότι απορρίπτω την αξία της ατομικής θεραπείας (αυτό είναι μέρος της δουλειάς μου, άλλωστε). Αλλά η θεραπεία πρέπει να είναι ένας χώρος όπου η καταπίεση εξετάζεται, όπου ο στόχος δεν είναι απλώς να μειωθεί η αγωνία, αλλά να θεωρηθεί ως απάντηση επιβίωσης σε έναν καταπιεστικό κόσμο. Και τελικά, θα ήθελα να δω έναν κόσμο όπου θα χρειαζόμαστε λιγότερους θεραπευτές. Μια κουλτούρα που θα διεκδικεί και θα αγκαλιάζει την τρέλα του άλλου.

Ο ουσιαστικός δομικός μετασχηματισμός δεν θα συμβεί από τη μια μέρα στην άλλη, αν και η πανδημία μας δίδαξε ότι οι μεγάλες αλλαγές μπορούν να συμβούν πολύ γρήγορα. Αλλά η αλλαγή δεν θα συμβεί χωρίς εμάς: η αγωνία μας μπορεί να είναι ακόμη και ένα σημάδι υγείας – ένας αποκαλυπτικός δείκτης για το πώς μπορούμε να αντισταθούμε συλλογικά στις δομές που πληγώνουν τόσους πολλούς από εμάς.

Για να επιστρέψουμε στην αναλογία του φυτού – πρέπει να εξετάσουμε τις συνθήκες μας. Το νερό μπορεί να είναι το βασικό εισόδημα, ο ήλιος η ασφαλής, προσιτή στέγαση και η εύκολη πρόσβαση στη φύση και τη δημιουργικότητα. Η τροφή θα μπορούσε να είναι οι σχέσεις αγάπης, η κοινότητα ή οι υπηρεσίες κοινωνικής υποστήριξης. Η πιο αποτελεσματική θεραπεία θα ήταν ο μετασχηματισμός των καταπιεστικών πτυχών της κοινωνίας που προκαλούν τον πόνο μας. Όλοι μας πρέπει να πάρουμε όποια υποστήριξη είναι διαθέσιμη για να μας βοηθήσει να επιβιώσουμε άλλη μια μέρα. Η ζωή είναι δύσκολη. Αλλά αν μπορούσαμε να μεταμορφώσουμε το χώμα, να αποκτήσουμε πρόσβαση στο φως του ήλιου, να θρέψουμε τις διασυνδεδεμένες ρίζες μας και να έχουμε χώρο για να ξεδιπλωθούν τα φύλλα μας, δεν θα ήταν η ζωή λίγο πιο βιώσιμη;