Ένα νέο φαρμακευτικό μόριο που σε προκλινικές μελέτες κατάφερε να αποκαταστήσει την ικανότητα μάθησης και μνήμης σε ζώα με συμπτώματα Αλτσχάιμερ εντόπισε ο Έλληνας ερευνητής, δρ Γιώργος Σκρέτας, με ερευνητική ομάδα από το Ερευνητικό Κέντρο Βιοϊατρικών Επιστημών «Αλέξανδρος Φλέμινγκ», το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών και την εταιρεία-τεχνοβλαστό «ResQ Biotech». Το μόριο RSQ-020 στοχεύει στην πρωτεΐνη Ταυ, η οποία όταν αναδιπλώνεται λανθασμένα και δημιουργεί συσσωματώματα, ευθύνεται για πολλές σοβαρές νευροεκφυλιστικές ασθένειες.
Το RSQ-020 προέκυψε χάρη σε μια πρωτοποριακή τεχνολογία, την οποία ανέπτυξε η συγκεκριμένη ερευνητική ομάδα. Οι ερευνητές τροποποίησαν βακτήρια, τα οποία παράγουν δισεκατομμύρια υποψήφια μόρια και ταυτόχρονα, τα ελέγχουν για τη λειτουργικότητά τους για να εντοπίσουν όσα διαθέτουν την ικανότητα να επιδιορθώνουν πρωτεΐνες που έχουν αναδιπλωθεί με προβληματικό τρόπο.
Εξηγώντας την καινοτόμα μέθοδο, ο Γιώργος Σκρέτας, διευθυντής του Ινστιτούτου Βιοκαινοτομίας του Ερευνητικού Κέντρου Βιοϊατρικών Επιστημών «Αλέξανδρος Φλέμινγκ» και συνεργαζόμενος ερευνητής του Ινστιτούτου Χημικής Βιολογίας του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, εξηγεί στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ότι «ο κλασικός τρόπος ανακάλυψης φαρμάκων για τις ασθένειες προβληματικής αναδίπλωσης πρωτεϊνών ψάχνει ένα κλειδί (μόριο-υποψήφιο φάρμακο) που ταιριάζει σε μια κλειδαριά (πρωτεΐνη-στόχο). Όμως, αυτές οι πρωτεΐνες που συνήθως σχετίζονται με τον νευροεκφυλισμό δεν έχουν μια σταθερή κλειδαριά, αλλά αλλάζουν συνέχεια σχήμα. Γι’ αυτό, παρά τις δεκαετίες έρευνας και τα δισεκατομμύρια που έχουν επενδυθεί, σχεδόν καμία από αυτές τις ασθένειες δεν έχει θεραπεία που να σταματά την εξέλιξή της. Εμείς δεν ψάχνουμε το κλειδί που ταιριάζει στην κλειδαριά. Ψάχνουμε κατευθείαν αυτό που κάνει τη δουλειά όπως πρέπει, αυτό δηλαδή που ανοίγει την πόρτα. Και πώς το βρίσκουμε; Βλέπουμε την πόρτα να ανοίγει: γιατί όταν αυτό συμβαίνει, μέσα στα βακτήριά μας ανάβει ξαφνικά ένα έντονο πράσινο φως!».
Πρακτικά οι ερευνητές παράγουν την ανθρώπινη πρωτεΐνη που τους ενδιαφέρει μέσα σε βακτήρια, τα οποία έχουν προγραμματίσει ώστε να φωτίζουν μόνο όταν η πρωτεΐνη σταματήσει να αναδιπλώνεται με προβληματικό τρόπο. Παράλληλα, τα ίδια τα βακτήρια κατασκευάζουν δισεκατομμύρια διαφορετικά μικρά μόρια, με το καθένα να δοκιμάζει μια διαφορετική λύση. Όποιο κύτταρο ανάψει, υποδηλώνει στους ερευνητές ότι μέσα του υπάρχει ένα μόριο που λειτούργησε.
«Έτσι, αντί για χρόνια δοκιμών σε δοκιμαστικούς σωλήνες, βρίσκουμε μέσα σε λίγες μέρες μόρια που λειτουργούν μέσα σε ζωντανό κύτταρο, δηλαδή σε ένα περιβάλλον που προσομοιάζει πολύ περισσότερο την ανθρώπινη ασθένεια σε σχέση με ένα δοκιμαστικό σωλήνα», παρατηρεί ο κ. Σκρέτας.
Η μέθοδος ξεκίνησε εστιάζοντας στη νόσο ALS (πλάγια μυατροφική σκλήρυνση) και σε μια πρωτεΐνη που ονομάζεται δισμουτάση του υπεροξειδίου (SOD1). Ωστόσο δεν περιορίστηκε εκεί. Οι προβληματικά αναδιπλωμένες πρωτεΐνες ευθύνονται για τη νόσο Αλτσχάιμερ, τη νόσο του Πάρκινσον και πολλές άλλες παθήσεις, οπότε η ίδια διαδικασία αναζήτησης μπορεί να εφαρμοστεί σε οποιαδήποτε από αυτές.
Ελπιδοφόρα αποτελέσματα
Όταν εφαρμόστηκε η συγκεκριμένη μέθοδος για την πρωτεΐνη Ταυ, που όταν αναδιπλώνεται με προβληματικό τρόπο και συσσωματώνεται, προκαλεί απώλεια μνήμης και νοητική έκπτωση στη νόσο Αλτσχάιμερ και σε άλλες νευροεκφυλιστικές νόσους, προέκυψε το μόριο RSQ-020. Αν και η πρωτεΐνη αυτή αποτελεί τον δείκτη που αντικατοπτρίζει με τη μεγαλύτερη ακρίβεια την εξέλιξη της νόσου, οι θεραπείες που έχουν εγκριθεί μέχρι στιγμής στοχεύουν μια διαφορετική πρωτεΐνη, το β-αμυλοειδές πεπτίδιο, και επιβραδύνουν την επιδείνωση της νόσου σε πολύ περιορισμένο βαθμό και με αρκετές παρενέργειες.
Την προκλινική ανάπτυξη του μορίου RSQ-020 έχει αναλάβει η εταιρεία βιοτεχνολογίας «ResQ Biotech» (εταιρεία-τεχνοβλαστός του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών), της οποίας ο κ. Σκρέτας είναι επικεφαλής.
Το σημαντικό με το συγκεκριμένο μόριο είναι ότι φαίνεται να λειτουργεί αφού έχει ήδη ξεκινήσει η βλάβη. Σε πειράματα σε ζωικά μοντέλα (φρουτόμυγες) που είχαν ήδη χάσει την ικανότητα μάθησης και μνήμης, η «θεραπεία» αποκατέστησε αυτές τις ικανότητες στα επίπεδα υγιών ζώων, ενώ η βελτίωση διατηρήθηκε και μετά τη διακοπή της χορήγησης για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα.
Το μόριο κατάφερε να διασπάσει επίσης, τις συσσωματώσεις πρωτεΐνών που εξέτασαν οι ερευνητές απευθείας από εγκεφάλους ανθρώπων, οι οποίοι κατέληξαν πάσχοντας από αυτές τις ασθένειες. Μάλιστα, το πέτυχε αυτό και στη νόσο Αλτσχάιμερ και σε δύο σπανιότερες παθήσεις, τη νόσο του Pick (μετωποκροταφική άνοια) και την προϊούσα υπερπυρηνική παράλυση, όπου η ίδια πρωτεΐνη παρουσιάζει προβληματική αναδίπλωση αλλά έχει διαφορετική δομή σε κάθε περίπτωση. «Αυτό έχει μεγάλη σημασία, καθώς τα μόρια που σχεδιάζονται για να στοχεύουν μια συγκεκριμένη δομή συνήθως αποτυγχάνουν στις άλλες, γεγονός που εξηγεί εν μέρει τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει ο συγκεκριμένος ερευνητικός τομέας. Το συγκεκριμένο μόριο αποδείχθηκε αποτελεσματικό σε όλες τις δομές που δοκιμάστηκε», υπογραμμίζει ο Γιώργος Σκρέτας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ.
Το επόμενο στάδιο της έρευνας είναι να μελετηθεί εάν τα συγκεκριμένα αποτελέσματα μπορούν να επιδείξουν παρόμοια αποτελεσματικότητα και στα ποντίκια. Ωστόσο, γι’ αυτό θα χρειαστεί να συγκεντρωθεί περισσότερη χρηματοδότηση.
Για τα πρώτα στάδια της έρευνας, ο Γιώργος Σκρέτας και η εταιρεία βιοτεχνολογίας «ResQ Biotech» έλαβαν το 2024 χρηματοδότηση «Proof of Concept» από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Έρευνας. Την ίδια χρονιά, ήρθε να προστεθεί επένδυση στην εταιρεία του γνωστού επενδυτή και συνιδρυτή των Google Maps, Λαρς Ράσμουσεν.
Ωστόσο, για το επόμενο στάδιο, οι ανάγκες σε χρηματοδότηση είναι αυξημένες. Ο κ. Σκρέτας επισημαίνει ότι «η έρευνα αυτή ξεκίνησε σε ένα ελληνικό εργαστήριο, με ευρωπαϊκή χρηματοδότηση και η εταιρεία που την προωθεί είναι ελληνική. Ανακαλύψεις αυτού του είδους συνήθως, εγκαταλείπουν την Ευρώπη ακριβώς σε αυτό το στάδιο, όταν η επιστημονική προοπτική είναι ελπιδοφόρα αλλά λείπουν τα απαιτούμενα κεφάλαια για την απόδειξη της αποτελεσματικότητάς τους».
Πάντως, αν η μέθοδος αποδώσει στα ποντίκια, τότε θα προχωρήσει γρήγορα και στα στάδια που προηγούνται των δοκιμών σε ανθρώπους και ο κ. Σκρέτας εκτιμά ότι μπορούν να υπάρξουν αποτελέσματα που να δικαιολογούν την έναρξη κλινικών δοκιμών μέσα στην επόμενη τριετία.
Θερινό σχολείο και ανοικτή εκδήλωση με κορυφαίους ερευνητές
Μια διεθνή επιστημονική συνάντηση αφιερωμένη στη μελέτη της προβληματικής αναδίπλωσης και συσσωμάτωσης πρωτεϊνών και της σύνδεσής τους με σημαντικές ανθρώπινες ασθένειες, διοργανώνει για πρώτη φορά στην Αθήνα το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών από τις 12 έως τις 15 Οκτωβρίου 2026, στο ξενοδοχείο «Airotel Stratos Vassilikos».
Το «Athens School of Protein Misfolding Diseases» πραγματοποιείται στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού έργου Horizon «Twin4Promis», που συντονίζουν το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών και ο Γιώργος Σκρέτας, και θα συγκεντρώσει στην Αθήνα διεθνώς αναγνωρισμένους επιστήμονες από κορυφαία πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα από την Ελλάδα, την Ευρώπη και την Αμερική, των οποίων οι πρωτοποριακές ανακαλύψεις έχουν συμβάλει καθοριστικά στη σύγχρονη κατανόηση της λανθασμένης αναδίπλωσης και συσσωμάτωσης των πρωτεϊνών.
Το πρόγραμμα του συνεδρίου περιλαμβάνει και ανοιχτή εκδήλωση με τίτλο «Protein Misfolding Diseases- Patient challenges, available treatments and therapeutic development landscape» στις 12 Οκτωβρίου, στις 3 μ.μ., στον ίδιο χώρο, ανοιχτή και με δωρεάν συμμετοχή για το ευρύ κοινό.
Επιστήμονες, κλινικοί γιατροί, ασθενείς και φροντιστές θα συζητήσουν για ασθένειες της λανθασμένης αναδίπλωσης πρωτεϊνών, τις διαθέσιμες θεραπευτικές επιλογές και τα νέα ερευνητικά δεδομένα.
«Είναι σημαντικό για το ευρύ κοινό πρώτον, να ξέρει τι έρευνα γίνεται στα ερευνητικά κέντρα και τα πανεπιστήμια και δεύτερον, να εκπαιδευτεί όσο γίνεται περισσότερο στις ασθένειες της προβληματικής αναδίπλωσης πρωτεϊνών, ποια είναι τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι συνάνθρωποί μας που πάσχουν από αυτές και ποιες οι δυσκολίες που βιώνουν οι φροντιστές τους. Επίσης, να ενημερωθεί για τις θεραπευτικές προσεγγίσεις που υπάρχουν σήμερα και τις νέες θεραπείες που διαφαίνονται στο μέλλον. Έχουν γίνει πολλά και σημαντικά βήματα στις θεραπείες των ασθενειών αυτών και διαφαίνεται ότι τα επόμενα χρόνια θα γίνουν ακόμα περισσότερα. Θέλουμε λοιπόν, να περάσουμε το μήνυμα ότι υπάρχει η ελπίδα σύντομα να αλλάξει κάτι», καταλήγει ο κ. Σκρέτας.
Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ
