Γιατί δύο άνθρωποι με κατάθλιψη μπορεί να εμφανίζουν παρόμοια συμπτώματα, αλλά να ανταποκρίνονται πολύ διαφορετικά στην ίδια θεραπεία; Μία πιθανή απάντηση μπορεί να βρίσκεται στο βιολογικό ρολόι.
Νέα μελέτη από ερευνητές του University of Sydney εντόπισε ένα συγκεκριμένο προφίλ κατάθλιψης που συνδέεται έντονα με διαταραχές του κιρκάδιου ρυθμού. Δηλαδή του εσωτερικού συστήματος που βοηθά τον οργανισμό να συγχρονίζει τον ύπνο, την εγρήγορση, τη διάθεση, τον μεταβολισμό και άλλες λειτουργίες με τον κύκλο ημέρας και νύχτας.
Από τους 11.380 συμμετέχοντες της Australian Genetics of Depression Study, περίπου 1 στους 4 πληρούσε τα προσωρινά κριτήρια για αυτό που οι ερευνητές περιγράφουν ως «κιρκάδιο υπότυπο» κατάθλιψης.
Οι ίδιοι οι επιστήμονες, δεν υποστηρίζουν ότι πρόκειται για νέο, επίσημα καθιερωμένο διαγνωστικό υπότυπο. Προτείνουν όμως ότι η συγκεκριμένη ομάδα παρουσιάζει αρκετά διαφορετικά χαρακτηριστικά ώστε να αξίζει να μελετηθεί ξεχωριστά. Η μελέτη δημοσιεύθηκε στο British Journal of Psychiatry.
Σαν να ζει ο οργανισμός σε μόνιμο jet lag
Οι επιστήμονες περιγράφουν την εικόνα σαν έναν οργανισμό που δυσκολεύεται να συγχρονιστεί με το 24ωρο πρόγραμμα της καθημερινότητας.
Για να εντοπίσουν αυτό το προφίλ, χρησιμοποίησαν έξι χαρακτηριστικά:
- μεταβολές των συμπτωμάτων ανάλογα με την εποχή,
- πιο καθυστερημένη ώρα ύπνου,
- έντονο «κοινωνικό jet lag», δηλαδή σημαντική διαφορά στις ώρες ύπνου μεταξύ εργάσιμων ημερών και ημερών χωρίς υποχρεώσεις,
- προτίμηση στις βραδινές ώρες,
- μεγαλύτερη διάρκεια ύπνου όταν υπάρχει η δυνατότητα,
- έντονη κόπωση το πρωί.
Με απλά λόγια, το φυσικό ωράριο αυτών των ανθρώπων φαίνεται συχνά να μην ταιριάζει με το πρόγραμμα που επιβάλλουν η εργασία, το σχολείο και οι κοινωνικές υποχρεώσεις.
Όπως εξηγεί ο καθηγητής Ian Hickie, όταν το κιρκάδιο σύστημα απορρυθμίζεται, μπορεί να επηρεαστούν ταυτόχρονα η διάθεση, ο ύπνος, η συγκέντρωση, ο μεταβολισμός και τα επίπεδα ενέργειας.
Πιο πρώιμη έναρξη και βαρύτερη κλινική εικόνα
Οι συμμετέχοντες που πληρούσαν τα κριτήρια του κιρκάδιου προφίλ δεν διέφεραν μόνο στον ύπνο.
Κατά μέσο όρο, εμφάνιζαν κατάθλιψη σε μικρότερη ηλικία και ανέφεραν βαρύτερα κλινικά χαρακτηριστικά.
Στην ομάδα αυτή καταγράφονταν συχνότερα:
- μανιακά ή υπομανιακά χαρακτηριστικά,
- ψυχωτικού τύπου εμπειρίες,
- αυτοκτονικότητα,
- μεγαλύτερη ψυχολογική επιβάρυνση,
- αύξηση βάρους κατά τη διάρκεια καταθλιπτικών επεισοδίων.
Η μελέτη βρήκε επίσης υψηλότερο γενετικό κίνδυνο για ορισμένες νευροαναπτυξιακές και ψυχικές διαταραχές, μεταξύ των οποίων η ΔΕΠΥ, αλλά και συσχετίσεις με φλεγμονώδεις και καρδιαγγειακούς παράγοντες.
Όχι το ίδιο με την «άτυπη κατάθλιψη»
Το κιρκάδιο προφίλ παρουσίαζε κάποια επικάλυψη με την ήδη γνωστή άτυπη κατάθλιψη, η οποία μπορεί να συνοδεύεται από περισσότερο ύπνο, μεγαλύτερη όρεξη και αύξηση βάρους.
Ωστόσο, η επικάλυψη δεν ήταν πλήρης. Περίπου 1.400 συμμετέχοντες πληρούσαν τα κριτήρια της άτυπης κατάθλιψης χωρίς να πληρούν τα κριτήρια του κιρκάδιου προφίλ.
Για τους ερευνητές, αυτό αποτελεί ένδειξη ότι οι δύο κατηγορίες μπορεί να μην είναι ταυτόσημες και ότι το κιρκάδιο προφίλ αξίζει να μελετηθεί ως ξεχωριστή κλινική ομάδα.
Τι έδειξε η μελέτη για τα αντικαταθλιπτικά
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ευρήματα αφορά τη θεραπεία. Οι συμμετέχοντες με κιρκάδιο προφίλ ανέφεραν μικρότερη αποτελεσματικότητα από δύο πολύ συχνές κατηγορίες αντικαταθλιπτικών, τα SSRI και τα SNRI, καθώς και περισσότερες ανεπιθύμητες ενέργειες.
Το εύρημα δεν σημαίνει ότι τα αντικαταθλιπτικά δεν λειτουργούν σε αυτούς τους ασθενείς ούτε ότι πρέπει να διακόπτονται. Δείχνει όμως ότι σε μια υποομάδα ασθενών μπορεί να υπάρχουν διαφορετικοί βιολογικοί μηχανισμοί που επηρεάζουν την ανταπόκριση στη θεραπεία.
Αυτό είναι και το βασικό επιχείρημα των ερευνητών: η κατάθλιψη μπορεί να εμφανίζεται με παρόμοια συμπτώματα, αλλά να μην έχει την ίδια βιολογική βάση σε όλους.
Θεραπεία που στοχεύει και το βιολογικό ρολόι
Αν το κιρκάδιο σύστημα συμμετέχει ουσιαστικά στην εκδήλωση των συμπτωμάτων, τότε θεραπευτικές προτάσεις που στοχεύουν το βιολογικό ρολόι, μπορεί να έχουν ιδιαίτερη σημασία για αυτή την ομάδα.
Οι ερευνητές αναφέρουν παρεμβάσεις όπως:
- η έκθεση σε έντονο φως την κατάλληλη ώρα,
- η σταθεροποίηση του ωραρίου ύπνου και αφύπνισης,
- ο περιορισμός έντονου φωτός αργά το βράδυ,
- η μελατονίνη σε επιλεγμένες περιπτώσεις.
Ο Jacob Crouse επισημαίνει ότι τέτοιες παρεμβάσεις μπορεί να χρειάζεται να εξετάζονται νωρίτερα σε ασθενείς που εμφανίζουν αυτό το συγκεκριμένο προφίλ.
Δεν πρόκειται, όμως, για σύσταση αντικατάστασης της αντικαταθλιπτικής αγωγής. Η επιλογή θεραπείας πρέπει να γίνεται εξατομικευμένα και σε συνεννόηση με τον θεράποντα γιατρό.
Γιατί έχει σημασία το εύρημα
Η σημασία της μελέτης δεν βρίσκεται μόνο στην πιθανότητα ύπαρξης ενός ακόμη υποτύπου κατάθλιψης. Βρίσκεται κυρίως στην ιδέα ότι η ίδια διάγνωση μπορεί να κρύβει διαφορετικές βιολογικές διαδρομές.
Αν αυτό επιβεβαιωθεί και σε άλλες μελέτες, η αναγνώριση του κιρκάδιου προφίλ θα μπορούσε να βοηθήσει τους γιατρούς να εντοπίζουν νωρίτερα ποιοι ασθενείς ίσως ωφεληθούν περισσότερο από θεραπείες που στοχεύουν όχι μόνο τη διάθεση, αλλά και τον ύπνο και το βιολογικό ρολόι.
Η μελέτη δεν καθιερώνει ακόμη έναν νέο διαγνωστικό υπότυπο. Δείχνει, όμως, ότι περίπου το ένα τέταρτο των συμμετεχόντων με κατάθλιψη παρουσίαζε ένα αναγνωρίσιμο κιρκάδιο προφίλ, με διαφορετικά κλινικά και θεραπευτικά χαρακτηριστικά.
