Αν και ο όρος «άγχος» χρησιμοποιείται ευρέως στην καθημερινότητά μας, συχνά περιγράφει πολύ διαφορετικές καταστάσεις. Από ένα απλό αίσθημα ανησυχίας μέχρι έντονη ψυχοσωματική πίεση που επηρεάζει τη λειτουργικότητα του ατόμου.

Ο επίσημος οδηγός DSM‑5 περιγράφει τις αγχώδεις διαταραχές ως μια ομάδα διαταραχών στις οποίες η εμπειρία δεν αντιστοιχεί στο επίπεδο του επακόλουθου στρες και οι αντιδράσεις εξακολουθούν να υπάρχουν πέρα από τον άμεσο λόγο που τις πυροδότησε.

Οι αγχώδεις διαταραχές περιλαμβάνουν μια σειρά διακριτών καταστάσεων όπως:

• Γενικευμένη αγχώδης διαταραχή, με χρόνιες και υπερβολικές ανησυχίες για καθημερινά θέματα
• Κρίσεις πανικού, με αιφνίδιες, έντονες εκδηλώσεις φόβου
• Φοβίες, συμπεριλαμβανομένης της κοινωνικής φοβίας και ειδικών φοβιών και άλλες μορφές

Αυτές οι διαταραχές συνοδεύονται από συμπτώματα που δεν είναι παροδικά ούτε αναλογικά με την εκάστοτε περίσταση. Αντίθετα, το άγχος διατηρείται ακόμα και όταν δεν υπάρχει εμφανής απειλή, επηρεάζοντας τον τρόπο που το άτομο σκέφτεται, αισθάνεται και αντιδρά.

Για παράδειγμα, μπορεί να εμφανιστεί ως αδιάκοπη ανησυχία για καθημερινά ζητήματα, υπερβολικός φόβος για καταστάσεις που άλλοι θεωρούν φυσιολογικές, έντονη ανησυχία για την υγεία, κοινωνική έκθεση ή απόρριψη.

Σε πιο οξείες περιπτώσεις, οι αγχώδεις διαταραχές εκδηλώνονται με κρίσεις πανικού, δηλαδή ξαφνικά επεισόδια έντονου τρόμου συνοδευόμενα από σωματικά συμπτώματα όπως ταχυπαλμία, ζάλη ή δύσπνοια, χωρίς αντικειμενικό λόγο.

Σωματοποίηση: Όταν το σώμα «μιλάει» για το άγχος

Όταν το άγχος είναι πολύ έντονο και χρόνιο συχνά «μιλάει» μέσω σωματικών συμπτωμάτων. Αυτή η διαδικασία ονομάζεται σωματοποίηση. όταν δηλαδή η ψυχολογική δυσφορία εκδηλώνεται με σωματικά συμπτώματα που δεν έχουν οργανική αιτία.

Σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύτηκε στο Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry, τα άτομα με αγχώδεις διαταραχές συχνά παρουσιάζουν επαναλαμβανόμενα σωματικά συμπτώματα, όπως:

• πόνο στο στήθος
• γαστρεντερικές ενοχλήσεις
• ζάλη
• πονοκεφάλους
• κόπωση

χωρίς αντίστοιχη οργανική νόσο, γεγονός που μπορεί να δημιουργήσει σύγχυση στη διάγνωση και να οδηγήσει σε περαιτέρω ιατρικές εξετάσεις χωρίς αποτέλεσμα.

Πολλοί άνθρωποι παρερμηνεύουν αυτά τα συμπτώματα ως κάτι «καθαρά σωματικό» και ξοδεύουν πολύ χρόνο σε διαγνωστικές εξετάσεις, χωρίς να λαμβάνουν υπόψη τη ψυχική διάσταση των συμπτωμάτων. Αυτό μπορεί να αυξήσει τον κύκλο άγχους και να επιδεινώσει τη συνολική κατάσταση.

Αγχώδεις διαταραχές – Πώς προκαλούνται

Οι αγχώδεις διαταραχές προκαλούνται από έναν πολύπλοκο συνδυασμό παραγόντων, βιολογικών, ψυχολογικών και περιβαλλοντικών. Με απλά λόγια, αυτό σημαίνει ότι δεν υπάρχει μία μόνο αιτία, αλλά πολλοί παράγοντες που λειτουργούν σωρευτικά και αυξάνουν την ευαλωτότητα κάποιου στην εκδήλωση άγχους σε παθολογικό βαθμό.

Από τη μία πλευρά, υπάρχουν βιολογικές βάσεις. Ο εγκέφαλος μας διαθέτει ένα σύστημα που ρυθμίζει το στρες και όταν  αυτός ο μηχανισμός δεν λειτουργεί σωστά, δηλαδή ενεργοποιείται υπερβολικά ή αποτυγχάνει να απενεργοποιηθεί έγκαιρα, τότε ο οργανισμός βρίσκεται σε συνεχή κατάσταση συναγερμού, ακόμα και όταν δεν υπάρχει πραγματικός κίνδυνος.

Σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύτηκε στο Nature. σε άτομα με αγχώδεις διαταραχές, αυτή η δυσλειτουργία συνοδεύεται από ανισορροπία σε βασικούς νευροδιαβιβαστές, όπως η σεροτονίνη, η νοραδρεναλίνη και το GABA, οι οποίοι ρυθμίζουν τα επίπεδα ηρεμίας, επαγρύπνησης και φόβου.

Παράλληλα, γεγονότα ζωής με ισχυρό ψυχικό αποτύπωμα, όπως παιδικά τραύματα, παραμέληση, κακοποίηση, χρόνιο άγχος στην οικογένεια ή σοβαρές απώλειες, μπορεί να επηρεάσουν τη διαμόρφωση των εγκεφαλικών κυκλωμάτων που σχετίζονται με την αντίληψη του κινδύνου. Δηλαδή, ο εγκέφαλος «εκπαιδεύεται» να αντιδρά υπερβολικά ακόμη και σε μικρά ερεθίσματα.

Βασικά σημεία που πρέπει να γνωρίζουμε

Οι αγχώδεις διαταραχές δεν είναι απλές καθημερινές ανησυχίες.Είναι επίμονες και επηρεάζουν την ευημερία και την καθημερινή λειτουργία.

• Η σωματοποίηση είναι μια συχνή εκδήλωση του άγχους, ιδιαίτερα όταν αυτό είναι χρόνιο.
• Η παρουσία σωματικών συμπτωμάτων δεν σημαίνει ότι είναι υποκειμενικά ή «ψεύτικα», αλλά είναι ένδειξη ενδογενούς ψυχικής δυσφορίας.
• Η σωστή διάκριση μεταξύ φυσιολογικού άγχους και αγχώδους διαταραχής γίνεται με επαγγελματική αξιολόγηση από ειδικό ψυχικής υγείας (π.χ. ψυχίατρο ή κλινικό ψυχολόγο), με βάση τα συμπτώματα και τη διάρκεια τους.

Πότε να απευθυνθείς σε ειδικό ψυχικής υγείας

Ορισμένα συμπτώματα που χρήζουν επαγγελματική αξιολόγηση περιλαμβάνουν:

• επίμονους πονοκεφάλους ή πόνους χωρίς ιατρική εξήγηση
• ταχυπαλμίες ή δύσπνοια χωρίς φυσική αιτία
• διαταραχές ύπνου, συνεχής κόπωση, δυσκολία συγκέντρωσης
• αγχώδεις κρίσεις που επαναλαμβάνονται για εβδομάδες ή μήνες