Η νόσος Αλτσχάιμερ αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις της σύγχρονης ιατρικής. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ), περισσότεροι από 55 εκατομμύρια άνθρωποι παγκοσμίως ζουν με άνοια, με τη νόσο Αλτσχάιμερ να αντιπροσωπεύει έως και το 70% των περιπτώσεων.

Αλτσχάιμερ – Τι είναι το β-αμυλοειδές και γιατί δεν αρκεί απλώς να το «αφαιρέσουμε»

Για πολλά χρόνια, η έρευνα για την εξέλξη της νόσου Αλτσχάιμερ επικεντρώθηκε κυρίως στο β-αμυλοειδές. Πρόκειται για ένα μικρό κομμάτι, ένα θραύσμα πρωτεΐνης, που παράγεται φυσιολογικά στον εγκέφαλο όλων των ανθρώπων, ακόμη και των υγιών. Η ύπαρξή του δηλαδή  από μόνη της δεν είναι επικίνδυνη.

Σε έναν υγιή εγκέφαλο, το β-αμυλοειδές παράγεται και απομακρύνεται διαρκώς και αυτό γίνεται χάρη σε φυσικούς μηχανισμούς «καθαρισμού». Ειδικά κύτταρα άμυνας του εγκεφάλου – τα μικρογλοία – αναγνωρίζουν το β-αμυλοειδές και το απομακρύνουν μέσω του λεμφικού συστήματος, διατηρώντας μια φυσική ισορροπία.

Στη νόσο Αλτσχάιμερ, όμως, αυτή η ισορροπία χάνεται, καθώς τα μικρογλοία φαίνεται να χάνουν τη δύναμή τους. Ο καθαρισμός επιβραδύνεται, το β-αμυλοειδές αρχίζει να συσσωρεύεται, να κολλάει και να σχηματίζει πλάκες ανάμεσα στα εγκεφαλικά κύτταρα. Οι πλάκες αυτές παρεμβαίνουν στην επικοινωνία των νευρώνων προκαλώντας σταδιακά έκπτωση της μνήμης, της σκέψης και της κρίσης.

Με βάση αυτή τη γνώση, οι περισσότερες σύγχρονες θεραπείες στόχευσαν στη μείωση ή απομάκρυνση του β-αμυλοειδούς. Αυτό γίνεται με φάρμακα που βοηθούν το ανοσοποιητικό σύστημα να το αναγνωρίσει ως ανεπιθύμητο και να το απομακρύνει σταδιακά. Παρότι αυτή η προσέγγιση μειώνει τις πλάκες στον εγκέφαλο, αποδείχθηκε ότι για πολλούς ασθενείς δεν αρκεί για να βελτιώσει ουσιαστικά την καθημερινή λειτουργία.

Έτσι γεννήθηκε ένα νέο, κρίσιμο ερώτημα. Μήπως το βασικό πρόβλημα δεν είναι μόνο το τι συσσωρεύεται στον εγκέφαλο, αλλά και το γιατί ο ίδιος ο εγκέφαλος έχει χάσει την ικανότητά του να απομακρύνει τις βλαβερές ουσίες για να προστατευτεί.

Αλτσχάιμερ – Η μελέτη: τι εξέτασαν οι επιστήμονες

Μια πρόσφατη πειραματική μελέτη που δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Proceedings of the National Academy of Sciences εξέτασε αυτό ακριβώς το ερώτημα. Τι εμποδίζει δηλαδή τον εγκέφαλο από το να απομακρύνει τις βλαβερές ουσίες και να προστατευτεί αποτελεσματικά στη νόσο Αλτσχάιμερ.

Για να το διερευνήσουν αυτό, οι επιστήμονες εργάστηκαν με ποντίκια που εμφάνιζαν χαρακτηριστικά παρόμοια με τη νόσο Αλτσχάιμερ, όπως προβλήματα μνήμης και συσσώρευση β-αμυλοειδούς στον εγκέφαλο. Στο πλαίσιο της έρευνας, αντί να επικεντρωθούν μόνο στις πλάκες, στράφηκαν στους μηχανισμούς που ρυθμίζουν τη λειτουργία των κυττάρων άμυνας του εγκεφάλου.

Στο επίκεντρο της μελέτης βρέθηκε μια πρωτεΐνη που ονομάζεται PTP1B, γνωστή εδώ και χρόνια για τον ρόλο της σε βασικές λειτουργίες του οργανισμού, όπως ο μεταβολισμός και η φλεγμονή. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι η PTP1B περιορίζει άμεσα μια άλλη πρωτεΐνη, τη spleen tyrosine kinase (SYK),  η οποία είναι απαραίτητη για να λειτουργούν σωστά τα μικρογλοία (το σύστημα καθαρισμού και άμυνας του εγκεφάλου).

Με άλλα λόγια, υπήρχαν ενδείξεις ότι η PTP1B λειτουργεί  σαν «φρένο» στη δράση των μικρογλοίων.

Τι συνέβη όταν αφαιρέθηκε το «φρένο»

Το πείραμα έδειξε ότι όταν μειώθηκε η δράση της PTP1B, το σύστημα καθαρισμού του εγκεφάλου άρχισε να λειτουργεί ξανά. Τα μικρογλοία ενεργοποιήθηκαν ξανά, ανταποκρίθηκαν πιο δυναμικά και άρχισαν να καθαρίζουν πιο αποτελεσματικά το β-αμυλοειδές από τον εγκέφαλο των ποντικιών. Παράλληλα, προστάτευσαν καλύτερα τα νευρικά κύτταρα.

Η αλλαγή αυτή δεν ήταν μόνο βιολογική, αλλά και λειτουργική: τα ποντίκια παρουσίασαν βελτίωση της μνήμης, δείχνοντας ότι όταν ενισχύεται το φυσικό σύστημα άμυνας του εγκεφάλου, μπορεί να υπάρξει πραγματικό όφελος.

Τι σημαίνουν όλα αυτά στην πράξη

Τα ευρήματα της μελέτης δεν συνιστούν θεραπεία και δεν μπορούν ακόμη να εφαρμοστούν σε ανθρώπους. Αφορούν πειραματικά μοντέλα και απαιτούνται πολλά ακόμη στάδια έρευνας. Ωστόσο, φωτίζουν με σαφήνεια έναν νέο θεραπευτικό στόχο: την πρωτεΐνη PTP1B, η οποία φαίνεται να παίζει κεντρικό ρόλο στο αν το ανοσοποιητικό σύστημα του εγκεφάλου μπορεί να λειτουργήσει αποτελεσματικά.

Η προσέγγιση αυτή αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα επειδή η PTP1B δεν είναι άγνωστη στην ιατρική έρευνα. Έχει ήδη μελετηθεί εκτενώς σε παθήσεις όπως η παχυσαρκία και ο σακχαρώδης διαβήτης τύπου 2,  καταστάσεις που συνδέονται με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης άνοιας.

Με άλλα λόγια, δεν πρόκειται για έναν εντελώς νέο και ανεξερεύνητο στόχο, αλλά για έναν γνωστό μηχανισμό που φαίνεται να συνδέει τη λειτουργία του εγκεφάλου με τη συνολική μεταβολική υγεία του οργανισμού.

Με βάση αυτά τα δεδομένα, η ερευνητική ομάδα έχει ήδη ξεκινήσει συνεργασία με φαρμακευτική εταιρεία με στόχο την ανάπτυξη αναστολέων της PTP1B για διαφορετικές παθήσεις. Στο πλαίσιο της νόσου Αλτσχάιμερ, η προοπτική που περιγράφεται δεν είναι η αντικατάσταση των υπαρχουσών θεραπειών, αλλά ο συνδυασμός τους με φάρμακα που θα ενισχύουν τη φυσική άμυνα του εγκεφάλου.

Όπως επισημαίνεται από τους ίδιους τους επιστήμονες της μελέτης, ο στόχος δεν είναι η άμεση ίαση, αλλά κάτι πιο ρεαλιστικό και εξίσου σημαντικό: η επιβράδυνση της εξέλιξης της νόσου και η βελτίωση της ποιότητας ζωής των ασθενών.