Ορισμένοι άνδρες αποκτούν τεράστιο αριθμό παιδιών μέσω δωρεάς σπέρματος. Αυτή την εβδομάδα το BBC αποκάλυψε την περίπτωση ενός άνδρα του οποίου το σπέρμα έφερε μια γενετική μετάλλαξη που αυξάνει δραματικά τον κίνδυνο καρκίνου για ορισμένα από τα παιδιά του.

Ένα από τα πιο εντυπωσιακά στοιχεία της έρευνας ήταν ότι το σπέρμα του συγκεκριμένου άνδρα στάλθηκε σε 14 χώρες και οδήγησε στη γέννηση τουλάχιστον 197 παιδιών. Η αποκάλυψη αυτή προσέφερε μια σπάνια εικόνα για την πραγματική κλίμακα της βιομηχανίας δωρεάς σπέρματος.

Η δωρεά σπέρματος επιτρέπει σε γυναίκες να γίνουν μητέρες όταν αυτό δεν θα ήταν αλλιώς δυνατό – για παράδειγμα όταν ο σύντροφός τους είναι υπογόνιμος, όταν βρίσκονται σε ομόφυλη σχέση ή όταν επιλέγουν τη μονογονεϊκότητα.

Η κάλυψη αυτής της ανάγκης έχει εξελιχθεί σε μεγάλη επιχείρηση. Εκτιμάται ότι η αγορά στην Ευρώπη θα ξεπεράσει τα 2 δισ. λίρες έως το 2033, με τη Δανία να αποτελεί έναν από τους μεγαλύτερους εξαγωγείς σπέρματος παγκοσμίως.

Γιατί λοιπόν κάποιοι δωρητές αποκτούν τόσα πολλά παιδιά, τι έκανε το δανέζικο – ή λεγόμενο «βίκινγκ» – σπέρμα τόσο δημοφιλές και χρειάζεται τελικά αυστηρότερη ρύθμιση της αγοράς;

Το σπέρμα των περισσότερων ανδρών δεν είναι αρκετά «καλό»

Αν είστε άνδρας και διαβάζετε αυτό το άρθρο, λυπούμαστε που θα σας το πούμε, αλλά το πιθανότερο είναι ότι η ποιότητα του σπέρματός σας δεν είναι αρκετά καλή για να γίνετε δωρητής. Λιγότεροι από 5 στους 100 εθελοντές πληρούν τελικά τα κριτήρια.

Αρχικά πρέπει να υπάρχει επαρκής αριθμός σπερματοζωαρίων στο δείγμα. Στη συνέχεια ελέγχεται η κινητικότητά τους – το πόσο καλά «κολυμπούν» – καθώς και το σχήμα τους (μορφολογία).

Το σπέρμα ελέγχεται επίσης για το αν αντέχει την κατάψυξη και τη μακροχρόνια αποθήκευση σε τράπεζες σπέρματος.

Μπορεί ένας άνδρας να είναι απολύτως γόνιμος, να έχει αποκτήσει έξι παιδιά και παρ’ όλα αυτά να μην είναι κατάλληλος ως δωρητής.

Οι κανόνες διαφέρουν από χώρα σε χώρα, αλλά στο Ηνωμένο Βασίλειο, για παράδειγμα, οι δωρητές πρέπει να είναι 18–45 ετών, απαλλαγμένοι από λοιμώξεις όπως HIV και γονόρροια και να μην φέρουν γονιδιακές μεταλλάξεις που προκαλούν ασθένειες όπως η κυστική ίνωση, η νωτιαία μυϊκή ατροφία ή η δρεπανοκυτταρική αναιμία.

Όλα αυτά σημαίνουν ότι η δεξαμενή των κατάλληλων δωρητών είναι πολύ μικρή. Στο Ηνωμένο Βασίλειο περίπου το 50% του σπέρματος που χρησιμοποιείται είναι εισαγόμενο.

Ωστόσο, η ίδια η βιολογία επιτρέπει σε έναν μικρό αριθμό δωρητών να αποκτήσουν τεράστιο αριθμό παιδιών. Αρκεί ένα μόνο σπερματοζωάριο για να γονιμοποιήσει ένα ωάριο, ενώ σε κάθε εκσπερμάτιση υπάρχουν δεκάδες εκατομμύρια σπερματοζωάρια.

Οι δωρητές επισκέπτονται τις κλινικές μία ή δύο φορές την εβδομάδα, συχνά για μήνες.

Η Σάρα Νόρκρος, διευθύντρια του φιλανθρωπικού οργανισμού Progress Educational Trust, σημειώνει ότι η έλλειψη δωρητών έχει καταστήσει το σπέρμα «πολύτιμο αγαθό» και ότι «οι τράπεζες σπέρματος και οι κλινικές μεγιστοποιούν τη χρήση των διαθέσιμων δωρητών για να καλύψουν τη ζήτηση».

Κάποιο σπέρμα είναι πιο «δημοφιλές»

Από αυτό το μικρό σύνολο δωρητών, το σπέρμα ορισμένων ανδρών είναι απλώς πιο περιζήτητο.

Οι δωρητές δεν επιλέγονται τυχαία. Η διαδικασία μοιάζει με τη σκληρή πραγματικότητα των εφαρμογών γνωριμιών, όπου κάποιοι άνδρες λαμβάνουν πολύ περισσότερα «ταιριάσματα» από άλλους.

Ανάλογα με την τράπεζα σπέρματος, οι υποψήφιοι γονείς μπορούν να δουν φωτογραφίες, να ακούσουν τη φωνή του δωρητή, να μάθουν το επάγγελμά του – μηχανικός ή καλλιτέχνης; – καθώς και το ύψος, το βάρος και άλλα χαρακτηριστικά.

«Αν λέγεται Σβεν, έχει ξανθά μαλλιά, ύψος 1,93, είναι αθλητής, παίζει βιολί και μιλά επτά γλώσσες, καταλαβαίνετε ότι είναι πολύ πιο ελκυστικός από έναν δωρητή που μοιάζει με εμένα», λέει ο καθηγητής ανδρικής γονιμότητας Άλαν Πέισι.

«Στην ουσία, οι άνθρωποι κάνουν swipe αριστερά και δεξιά όταν επιλέγουν δωρητή».

Πώς το «βίκινγκ» σπέρμα κατέκτησε τον κόσμο

Η Δανία φιλοξενεί μερικές από τις μεγαλύτερες τράπεζες σπέρματος στον κόσμο και έχει αποκτήσει τη φήμη ότι παράγει «βίκινγκ μωρά».

Ο Όλε Σου, 71 ετών, ιδρυτής της Cryos International – όπου ένα φιαλίδιο 0,5 ml σπέρματος κοστίζει από 100 έως πάνω από 1.000 ευρώ – λέει ότι η κουλτούρα γύρω από τη δωρεά σπέρματος στη Δανία είναι πολύ διαφορετική.

«Ο πληθυσμός μοιάζει με μια μεγάλη οικογένεια», λέει. «Υπάρχει λιγότερο ταμπού γύρω από αυτά τα ζητήματα και είμαστε ένας αλτρουιστικός λαός – πολλοί δωρητές σπέρματος δίνουν και αίμα».

Υποστηρίζει επίσης ότι το δανέζικο σπέρμα είναι δημοφιλές λόγω γενετικών χαρακτηριστικών. Όπως λέει, τα «γαλάζια μάτια και τα ξανθά μαλλιά» είναι υπολειπόμενα χαρακτηριστικά, πράγμα που σημαίνει ότι πρέπει να προέρχονται και από τους δύο γονείς για να εμφανιστούν.

Έτσι, τα χαρακτηριστικά της μητέρας – όπως τα σκούρα μαλλιά – «ενδέχεται να επικρατήσουν στο παιδί».

Σύμφωνα με τον ίδιο, η ζήτηση προέρχεται κυρίως από «ανύπαντρες, μορφωμένες γυναίκες γύρω στα 30», οι οποίες πλέον αποτελούν το 60% των αιτημάτων.

Όταν το σπέρμα περνά τα σύνορα

Η έρευνα του BBC έδειξε ότι το σπέρμα ενός μόνο άνδρα συλλέχθηκε στη Δανία και στάλθηκε σε 67 κλινικές γονιμότητας σε 14 χώρες.

Κάθε χώρα έχει τους δικούς της κανόνες για το πόσες φορές μπορεί να χρησιμοποιηθεί το σπέρμα ενός δωρητή – άλλες θέτουν όριο στον αριθμό παιδιών, άλλες στον αριθμό οικογενειών.

Ωστόσο, τίποτα δεν εμποδίζει το ίδιο σπέρμα να χρησιμοποιηθεί σε διαφορετικές χώρες, αρκεί να τηρούνται οι εθνικοί κανόνες. Έτσι, ένας δωρητής μπορεί νόμιμα να αποκτήσει πάρα πολλά παιδιά, συχνά χωρίς να το γνωρίζει.

Η Σάρα Νόρκρος τονίζει ότι τόσο οι λήπτες όσο και οι δωρητές συχνά αγνοούν ότι το ίδιο σπέρμα μπορεί να χρησιμοποιείται σε πολλές χώρες και υποστηρίζει ότι θα ήταν «λογικό» να μειωθεί ο επιτρεπόμενος αριθμός παιδιών ανά δωρητή.

Μετά τις αποκαλύψεις, αξιωματούχοι στο Βέλγιο ζήτησαν τη δημιουργία ενός πανευρωπαϊκού μητρώου δωρητών σπέρματος, ενώ ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησης χαρακτήρισε τον κλάδο «Άγρια Δύση».

Η Ευρωπαϊκή Εταιρεία Ανθρώπινης Αναπαραγωγής και Εμβρυολογίας πρότεινε όριο 50 οικογενειών ανά δωρητή σε επίπεδο ΕΕ.

Ένα τεράστιο ηθικό ναρκοπέδιο

Οι ανησυχίες δεν περιορίζονται στην υγεία. Ορισμένα παιδιά νιώθουν ικανοποιημένα, άλλα όμως βιώνουν έντονη ψυχολογική πίεση όταν ανακαλύπτουν ότι είναι προϊόν δωρεάς σπέρματος και ότι έχουν εκατοντάδες ετεροθαλή αδέλφια.

Το ίδιο ισχύει και για τους δωρητές, οι οποίοι συχνά δεν γνωρίζουν πόσο ευρέως χρησιμοποιείται το σπέρμα τους.

Οι κίνδυνοι αυτοί εντείνονται από τα τεστ DNA και τα κοινωνικά δίκτυα, που καθιστούν εύκολη την ανεύρεση βιολογικών συγγενών.

Ο βιοηθικός Τζον Άπλμπι περιγράφει την κατάσταση ως «τεράστιο ηθικό ναρκοπέδιο», επισημαίνοντας ότι υπάρχουν σοβαρά ζητήματα ταυτότητας, ιδιωτικότητας, συναίνεσης και αξιοπρέπειας.

Όπως λέει, η βιομηχανία γονιμότητας έχει «ευθύνη να ελέγξει πόσες φορές χρησιμοποιείται ένας δωρητής», αν και παραδέχεται ότι η παγκόσμια ρύθμιση του θέματος είναι εξαιρετικά δύσκολη.