Σε πολυσέλιδη αναλυτική παρουσίαση της ΑΑΔΕ περιγράφεται πώς ξεδιπλώθηκε η επιχειρησιακή δράση με την κωδική ονομασία «Αχυράνθρωποι» και πώς κατέληξε στον εντοπισμό τριών μεγάλων κυκλωμάτων, με συνολικές οφειλές άνω των 24 εκατομμυρίων ευρώ σε φόρους και εισφορές.

Αφετηρία οι έλεγχοι σε αλυσίδες Εστίασης

Όπως προκύπτει από τις πληροφορίες και τα ειδικά γραφήματα, οι πρώτες ύποπτες ενδείξεις εντοπίστηκαν στην Αττική. Η έρευνα ξεκίνησε από κοινή επιχειρησιακή δράση μεικτών κλιμακίων ελέγχου και είσπραξης της ΑΑΔΕ σε επιχειρήσεις εστίασης και διασκέδασης στην Αττική. Οι ελεγκτές επικεντρώθηκαν στη διερεύνηση συμμόρφωσης της εργατικής νομοθεσίας, της νομιμότητας της διακίνησης αλκοολούχων ποτών και της τήρησης των υποχρεώσεων καταχώρισης στο Μητρώο Πραγματικών Δικαιούχων.

Κρίσιμο εύρημα ήταν ότι η λειτουργία αλυσίδας καταστημάτων υλοποιείτο μέσω διαφορετικών νομικών οντοτήτων και όχι ενός ενιαίου νομικού προσώπου. Κατά τους ελέγχους αναδείχθηκε δυσχέρεια εξακρίβωσης της πραγματικής διοίκησης και εκμετάλλευσης των επιχειρήσεων. Σε ορισμένες περιπτώσεις, επίσης, είχαν δηλωθεί ως νόμιμοι εκπρόσωποι, πρόσωπα μη ταυτοποιήσιμα, δηλαδή δεν μπορούσαν να αναζητηθούν και να εντοπιστούν στο Μητρώο της ΑΑΔΕ.

Από καταθέσεις εργαζομένων προέκυψε επίσης ότι αυτοί είτε αγνοούσαν τον πραγματικό ιδιοκτήτη της επιχείρησης, είτε λάμβαναν οδηγίες τηλεφωνικά από μη κατονομαζόμενα πρόσωπα, ενώ παρέδιδαν τις ημερήσιες εισπράξεις σε άγνωστα σε αυτούς πρόσωπα, κατόπιν υποδείξεως από άτομα σχετιζόμενα με την εταιρία.

Νέα μεθοδολογία ελέγχων

Η επιτυχία εντοπισμού και σύλληψης των εκατοντάδων παραφυάδων του κυκλώματος δεν θα μπορούσε όμως να ήταν εφικτή αν η ΑΑΔΕ δεν ανέπτυσσε μία καινοτόμο προσέγγιση που κατέστησε εφικτή -μέσα από ένα τεράστιο πλήθος διασυνδέσεων και πληροφοριών- την ανάλυση μεγάλων δεδομένων, τη στοχευμένη κατανομή πόρων και ελεγκτικών ενεργειών, τον εντοπισμό ισχυρών κόμβων και κρίσιμων εταιρικών διαδρομών, καθώς και την τεκμηριωμένη ιεράρχηση υποσυνόλων για περαιτέρω έλεγχο και απόδοση ευθυνών.

Σύμφωνα με τα στοιχεία αυτά, η ΑΑΔΕ εφάρμοσε μία τεχνολογικά καινοτόμο μεθοδολογία ανάλυσης και επεξεργασίας δεδομένων, η οποία μετέτρεψε τον μεγάλο όγκο διοικητικών πληροφοριών, σε δομημένη εικόνα δικτύου.

Η μέθοδος περιλάμβανε τρία βασικά στοιχεία:

– σχηματοποίηση και τεχνική αποτύπωση δεδομένων του δικτύου,

– εντοπισμό δυαδικών σχέσεων («υπάρχει/δεν υπάρχει» σχέση μεταξύ οντοτήτων) και

– εφαρμογή της μετρικής Jaccard για τη μέτρηση βαθμού ομοιότητας.

Το σύστημα κατέληγε σε δικτυακή απεικόνιση των κυκλωμάτων, επιτρέποντας στοχευμένη ομαδοποίηση των εμπλεκομένων και προτεραιοποίηση ενεργειών.

Τρία στάδια επεξεργασίας

Στη συνέχεια, η ανάλυση εφαρμόστηκε σε 380 νομικά πρόσωπα, ανεξαρτήτως ενεργής ή μη κατάστασης. Από τη συγκεντρωτική αποτύπωση προέκυψαν 205 φυσικά πρόσωπα που εμφανίζονταν ως ιδιοκτήτες, μέτοχοι, εταίροι ή διαχειριστές/νόμιμοι εκπρόσωποι στις εταιρείες αυτές.

Η επεξεργασία ακολούθησε τρία διακριτά στάδια:

– Αποτύπωση δυαδικών σχέσεων: Καταγράφηκε η κοινή εμφάνιση προσώπων με οποιοδήποτε ρόλο σε κάθε μια από τις 380 εταιρείες

– Ποσοτικοποίηση με δείκτη Jaccard: Μετρήθηκε η ένταση και η επικάλυψη της σχέσης μεταξύ δύο ατόμων, όχι μόνο με βάση τον απόλυτο αριθμό κοινών εταιρειών, αλλά με τη σχετική επικάλυψη του εταιρικού τους αποτυπώματος

– Δικτυακή απεικόνιση και ομαδοποίηση: Τα αποτελέσματα οδήγησαν σε οπτικοποίηση συστάδων και κυκλωμάτων

Η μεθοδολογία αυτή όμως είναι πλέον αναπαραγώγιμη και μπορεί να χρησιμοποιηθεί και στο μέλλον σε άλλες παρόμοιες υποθέσεις με αλυσίδες, πολλαπλά νομικά πρόσωπα, πολλαπλούς ρόλους και συχνές μεταβολές.

Πώς είχε «στηθεί» η απάτη

Το μοντέλο δράσης το οποίο εντόπισε η ΑΑΔΕ στην περίπτωση αυτή, συγκέντρωνε επαναλαμβανόμενα χαρακτηριστικά λειτουργίας των κυκλωμάτων:

– αρχικά, τα μέλη δημιουργούσαν και συσσώρευαν οφειλές σε συγκεκριμένα νομικά πρόσωπα.

– στη συνέχεια, αδρανοποιούσαν ή διέκοπταν την ουσιαστική λειτουργία των επιχειρήσεων αυτών χωρίς αντίστοιχη σαφή αποτύπωση παύσης εργασιών.

– η απάτη ολοκληρωνόταν με τη συνεχή διαδοχή των οντοτήτων. «Κλειδί» της απάτης δηλαδή, ήταν η διαδοχή της δραστηριότητας από το παλαιό νομικό πρόσωπο σε νέο, συχνά με ίδια ή συναφή δραστηριότητα και κατά περίπτωση σε ίδια ή γειτνιάζουσα διεύθυνση.

Με αυτόν τον τρόπο, οι πραγματικοί δικαιούχοι συνέχιζαν ανενόχλητοι την επιχειρηματική δραστηριότητα, αφήνοντας πίσω τους εικονικές εταιρείες με τεράστιες οφειλές προς το Δημόσιο και τον ΕΦΚΑ.

Πώς λειτουργούσε το κύκλωμα

Με τη χρήση των καινοτόμων μεθόδων ανάλυσης, δύο τουλάχιστον πρόσωπα εντοπίστηκαν ως συνδεδεμένα και συνεργαζόμενα καθώς συνυπήρχαν σε κοινό εταιρικό σχήμα, είτε ως διαχειριστές είτε ως μέλη ή εταίροι ή μέτοχοι.

Η μέθοδος ανάλυση ανέδειξε ότι οι κοινές συμμετοχές δεν ήταν τυχαίες ή αποσπασματικές, αλλά συγκροτούσαν σταθερό πρότυπο επαναλαμβανόμενης συνύπαρξης σε εταιρικά σχήματα.

Έτσι αποκαλύφθηκαν τρία επί μέρους «κυκλώματα»:

Κύκλωμα Α: το μεγαλύτερο δίκτυο: Το Κύκλωμα Α περιλάμβανε 87 εταιρείες με οφειλές 11.396.587 ευρώ σε φόρους και 6.164.946 ευρώ σε εισφορές ΕΦΚΑ, συνολικά 17,56 εκατομμύρια ευρώ.

Κύκλωμα Β: Το δεύτερο σε μέγεθος δίκτυο: Το Κύκλωμα Β εκτεινόταν σε 61 εταιρείες με οφειλές 1.790.875 ευρώ σε φόρους και 1.810.472 ευρώ σε εισφορές ΕΦΚΑ, συνολικά 3,6 εκατομμύρια ευρώ.

Κύκλωμα Γ: το τρίτο (μικρότερο) δίκτυο: Το Κύκλωμα Γ περιλάμβανε 45 εταιρείες με οφειλές 2.416.466 ευρώ σε φόρους και 1.030.120 ευρώ σε εισφορές ΕΦΚΑ, συνολικά 3,45 εκατομμύρια ευρώ.