Οι περισσότεροι από εμάς ταυτίζουμε τη νοημοσύνη με χαρακτηριστικά όπως η ταχύτητα, ο δυναμισμός, η ισχυρή πεποίθηση και η αποτελεσματικότητα. Φανταζόμαστε ότι ένας έξυπνος άνθρωπος σκέφτεται γρήγορα και απαντά αμέσως, έχει ξεκάθαρες απόψεις, είναι σταθερός στη γνώμη του και βλέπει τα πράγματα με σαφήνεια, χωρίς αμφιβολίες. Στην πράξη, όμως, συχνά, άτομα με υψηλή νοημοσύνη δεν ανταποκρίνονται σε αυτή την «ιδανική» εικόνα.
Αντίθετα, μπορεί να φαίνονται βυθισμένα στις σκέψεις τους, υπεραναλυτικά ή διστακτικά. Εκείνο, ωστόσο, που εκλαμβάνεται ως αναποφασιστικότητα ή καθυστέρηση στην αντίδραση, ενδέχεται στην πραγματικότητα να αποτελεί έναν φυσικό μηχανισμό του εγκεφάλου τους. Έναν τρόπο να επεξεργάζονται σε βάθος πληροφορίες και να διαχειρίζονται την πολυπλοκότητα και την αβεβαιότητα.
Υπάρχουν τρεις ιδιαίτεροι τρόποι σκέψης που εμφανίζουν συχνότερα οι έξυπνοι άνθρωποι και οι οποίοι, όχι σπάνια, παρερμηνεύονται από το περιβάλλον τους.
1. Οι συζητήσεις «ξαναπαίζουν» στο μυαλό και η φαντασία «βλέπει» μελλοντικά σενάρια
Πολλοί θεωρούν ότι το να επαναλαμβάνει κάποιος στο μυαλό του παλαιότερες συζητήσεις ή να φαντάζεται πιθανούς μελλοντικούς διαλόγους, είναι ένδειξη μη υγιούς συμπεριφοράς. Άγχους, ανακύκλωσης σκέψεων και αναμάσημα (μηρυκασμός). Και πράγματι, σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να είναι.
Ωστόσο, η έρευνα δείχνει ότι το να «ξαναπαίζει» κάποιος μια συζήτηση στο μυαλό του έχει και μια άλλη, λιγότερο προφανή ερμηνεία. Συχνά αποτελεί έναν τρόπο, με τον οποίο ο εγκέφαλος δοκιμάζει διαφορετικά πιθανά σενάρια. Ορισμένοι άνθρωποι έχουν μεγαλύτερη ικανότητα στο να σκέφτονται ευέλικτα και να επεξεργάζονται ταυτόχρονα πολλά «τι θα γινόταν αν…». Μπορούν δηλαδή να φανταστούν διαφορετικές εκδοχές μιας κατάστασης, να προβλέψουν πιθανές εξελίξεις, να εντοπίσουν κινδύνους (που δεν είναι εμφανείς με την πρώτη ματιά) και να σχεδιάσουν πιο προσεκτικά τα επόμενα βήματά τους.
Αυτού του είδους η σκέψη απαιτεί σημαντική πνευματική «ενέργεια». Ο εγκέφαλος δεν ανακυκλώνει απλώς το ίδιο υλικό. Κρατά προσωρινά πολλές πληροφορίες, τις συγκρίνει, δοκιμάζει διαφορετικές εκδοχές και εξετάζει τι θα μπορούσε να συμβεί σε κάθε περίπτωση.
Γι’ αυτό και οι έξυπνοι άνθρωποι, φαίνονται συχνά αφηρημένοι ή «χαμένοι στις σκέψεις τους». Στην πραγματικότητα, επεξεργάζονται λεπτομέρειες μιας συζήτησης ή σκέφτονται τις πιθανές συνέπειες των επιλογών τους.
Χρειάζεται όμως να ξεχωρίσουμε αυτή τη διαδικασία από την αρνητική ανακύκλωση σκέψεων. Όταν κάποιος εγκλωβίζεται σε μια σκέψη, την επαναλαμβάνει μηχανικά και φορτίζεται συναισθηματικά, τότε πρόκειται για κάτι διαφορετικό και πράγματι όχι υγιές.
Στον αντίποδα, η δημιουργική επεξεργασία είναι πιο ευέλικτη. Εξετάζει εναλλακτικές οπτικές, διορθώνει υποθέσεις και συχνά οδηγεί σε καλύτερη κατανόηση. Με μια πρόχειρη ματιά, μπορεί να μοιάζουν ίδιες καταστάσεις – σιωπή, καθυστέρηση, «υπερανάλυση». Στην ουσία όμως διαφέρουν σημαντικά.
Βεβαίως, αυτή η εσωτερική επεξεργασία έχει κόστος. Σε καταστάσεις όπου απαιτείται άμεση αντίδραση, μπορεί να εκληφθεί ως διστακτικότητα. Από γνωστική σκοπιά, όμως, δεν πρόκειται για καθυστέρηση, αλλά για προετοιμασία.
2. Ο εγκέφαλος επεξεργάζεται ταυτόχρονα και τις δύο πλευρές ενός ζητήματος, ακόμη κι αν είναι αντίθετες
Οι περισσότεροι άνθρωποι βιώνουν δυσφορία όταν έρχονται αντιμέτωποι με αντιφατικές ιδέες. Προσπαθούν να απλοποιήσουν την κατάσταση, να πάρουν θέση και να επιλύσουν γρήγορα μια οποιαδήποτε αντίφαση έχει προκύψει.
Τα άτομα με υψηλή γνωστική ικανότητα, όμως, φαίνεται ότι αντέχουν αυτή τη γνωστική ένταση για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα. Μπορούν να αξιολογούν ταυτόχρονα περισσότερες από μία έγκυρες οπτικές, ακόμη κι αν συγκρούονται μεταξύ τους. Δεν βγάζουν βιαστικά συμπεράσματα και επιτρέπουν στις διαφορετικές εκδοχές να συνυπάρχουν, όσο σταθμίζουν τα δεδομένα.
Αυτό συχνά παρερμηνεύεται. Όταν κάποιος λέει «βλέπω επιχειρήματα και στις δύο πλευρές», μπορεί να θεωρηθεί ως αναποφάσιστος ή ότι δεν έχει δική του κρίση και άποψη. Στην πραγματικότητα, η ικανότητα να αντέχει κάποιος την αβεβαιότητα και να παραμένει ανοιχτός σε αναθεώρηση, συνδέεται με γνωστική ευελιξία.
Σύμφωνα με μελέτη του 2023, άτομα με υψηλό δείκτη νοημοσύνης παρουσιάζουν χαμηλότερη ανάγκη για «γνωστικό κλείσιμο» και μεγαλύτερη ανοχή στην αμφισημία. Δεν αντιλαμβάνονται την πολυπλοκότητα ως απειλή, επειδή οι γνωστικές τους δομές μπορούν να διαχειριστούν αντιφάσεις.
Φυσικά, και αυτό έχει κοινωνικό κόστος. Σε πολωμένα περιβάλλοντα, η λεπτότητα και η πολυπρισματική σκέψη συχνά παρερμηνεύονται ως αδυναμία. Ωστόσο, από ψυχολογική σκοπιά, η ικανότητα να διατηρεί κανείς αντιφατικές ιδέες χωρίς να καταφεύγει γρήγορα σε εύκολες ή προφανείς απαντήσεις, αποτελεί ένδειξη ώριμης σκέψης. Επιτρέπει πιο ακριβή κρίση και μεγαλύτερη ικανότητα αναθεώρησης πεποιθήσεων με την πάροδο του χρόνου.
3. Οι απαντήσεις καθυστερούν, ακόμη κι όταν είναι γνωστές
Συχνά θεωρούμε την ταχύτητα ένδειξη ευφυΐας. Ωστόσο, κάτι τέτοιο, στη γνωστική επιστήμη, δεν τεκμηριώνεται ως βασικό χαρακτηριστικό της υψηλής νοημοσύνης. Εκείνο όμως που τεκμηριώνεται είναι ο έλεγχος της σκέψης.
Οι θεωρίες διπλής επεξεργασίας (dual-process theories) διακρίνουν ανάμεσα στη γρήγορη, διαισθητική σκέψη και στη βραδύτερη, αναλυτική σκέψη. Όλοι χρησιμοποιούμε και τα δύο συστήματα. Ωστόσο, τα άτομα με υψηλότερη νοημοσύνη φαίνεται ότι έχουν μεγαλύτερη ικανότητα να αναστέλλουν την πρώτη, αυτόματη απάντηση όταν υποψιάζονται ότι μπορεί να είναι λανθασμένη.
Μελέτη του 2022 έδειξε ότι η υψηλότερη νοημοσύνη συνδέεται με αυξημένη τάση για παύση, επανεξέταση και σκόπιμη αναλυτική σκέψη, ιδιαίτερα όταν τα προβλήματα είναι σύνθετα. Δηλαδή, η καθυστέρηση δεν οφείλεται σε άγνοια ή αδυναμία, αλλά σε εσωτερικό έλεγχο της σκέψης.
Αυτή η παύση συχνά παρερμηνεύεται. Σε μια τάξη ή σε μια συνέντευξη, η διστακτικότητα μπορεί να εκληφθεί ως ανασφάλεια. Στην πραγματικότητα, συχνά σημαίνει ότι το άτομο αναγνωρίζει πως η πρώτη απάντηση δεν είναι απαραίτητα η καλύτερη.
Η υψηλότερη νοημοσύνη σχετίζεται επίσης με ανεπτυγμένη ικανότητα εντοπισμού σφαλμάτων . Τα έξυπνα άτομα είναι πιο προσεκτικά απέναντι στο ενδεχόμενο λάθους, γι’ αυτό και επιλέγουν πιο μετρημένο ρυθμό, όταν προτεραιότητα έχει η ακρίβεια. Βέβαια, σε περιβάλλοντα όπου επιβραβεύεται η ταχύτητα, αυτή η προσέγγιση μπορεί να μην εκτιμάται. Από γνωστική άποψη, όμως, η ικανότητα αναστολής πρόωρων απαντήσεων αποτελεί πλεονέκτημα.
Η υψηλή νοημοσύνη δεν είναι πάντα εύκολα ορατή
Στην πράξη, η υψηλή νοημοσύνη δεν εκδηλώνεται πάντοτε με θεαματικό ή άμεσο τρόπο. Οι παραπάνω νοητικές συνήθειες δεν είναι πάντοτε πλεονέκτημα σε κάθε περίσταση, ούτε φυσικά αποτελούν από μόνες τους απόδειξη υψηλής ευφυΐας. Ωστόσο, η έρευνα δείχνει ότι η αυξημένη γνωστική ικανότητα συνδέεται με μεγαλύτερη δυνατότητα νοητικής προσομοίωσης, διαχείρισης αβεβαιότητας και εσωτερικού ελέγχου παρορμήσεων.
Αυτό που μπορεί να μοιάζει με αναποφασιστικότητα ή υπερανάλυση, από λειτουργική σκοπιά μπορεί να είναι ένδειξη βαθύτερης επεξεργασίας.
Η κατανόηση αυτής της διάκρισης δεν αποσκοπεί στην εξιδανίκευση της νοημοσύνης. Αντιθέτως, μας υπενθυμίζει ότι ορισμένες νοητικές διεργασίες που σπεύδουμε να διορθώσουμε ή να περιορίσουμε ίσως αποτελούν φυσικά εργαλεία του ανθρώπινου εγκεφάλου. Μηχανισμούς που έχουν σχεδιαστεί για να διαχειρίζονται την πολυπλοκότητα και την αβεβαιότητα.
ΠΗΓΗ: psychologytoday
