Έχουμε περάσει μια δύσκολη μέρα, καθόμαστε στον καναπέ, πιο ήσυχοι από το συνηθισμένο, ίσως κλαίμε ή απλώς δεν έχουμε διάθεση να κάνουμε τίποτα. Και τότε εμφανίζεται η γάτα μας. Ανεβαίνει δίπλα μας, τρίβεται πάνω μας, κουλουριάζεται στην αγκαλιά μας ή μένει απλώς εκεί, πιο πολύ απ’ ό,τι κάνει συνήθως.
Για κάποιον που ζει με μια γάτα, η εξήγηση μοιάζει αυτονόητη: «Κατάλαβε ότι είμαι στενοχωρημένος και ήρθε να με παρηγορήσει». Είναι όμως πράγματι έτσι; Μπορεί μια γάτα να καταλάβει ότι ο άνθρωπός της δεν είναι καλά; Και, ακόμη περισσότερο, μπορεί να πλησιάσει με σκοπό να τον κάνει να αισθανθεί καλύτερα; Η επιστήμη δεν μπορεί ακόμη να απαντήσει ένα ξεκάθαρο «ναι» στο δεύτερο ερώτημα. Μπορεί όμως να μας πει κάτι που πριν από μερικές δεκαετίες ίσως υποτιμούσαμε: οι γάτες παρακολουθούν τη συναισθηματική μας συμπεριφορά πολύ περισσότερο απ’ όσο πιστεύαμε και προσαρμόζουν, σε κάποιο βαθμό, τη δική τους σε αυτήν.
Πώς θα μπορούσε να ξέρει ότι είμαστε στενοχωρημένοι;
Δεν χρειάζεται φυσικά μια γάτα να κατανοεί τι σημαίνει «είχα άσχημη μέρα στη δουλειά» για να αντιληφθεί ότι κάτι είναι διαφορετικό. Όταν είμαστε στενοχωρημένοι αλλάζουν πολλά πράγματα επάνω μας. Η φωνή μας μπορεί να γίνει πιο χαμηλή, οι κινήσεις μας πιο αργές, η έκφραση του προσώπου διαφορετική. Μπορεί να καθόμαστε ακίνητοι εκεί όπου συνήθως κινούμαστε μέσα στο σπίτι ή να κλαίμε και να αναπνέουμε διαφορετικά. Απέναντί μας όμως έχουμε ένα ζώο που μας παρατηρεί καθημερινά.
Οι γάτες μπορούν να αναγνωρίσουν τη φωνή του ανθρώπου με τον οποίο ζουν και ακόμη να ξεχωρίσουν πότε εκείνος απευθύνεται ειδικά σε αυτές, αλλάζοντας τον τρόπο ομιλίας του. Έρευνες έχουν επίσης δείξει ότι μπορούν να συνδυάζουν οπτικά και ακουστικά στοιχεία ανθρώπινων συναισθημάτων και να διαφοροποιούν τη συμπεριφορά τους ανάλογα με τα συναισθηματικά σήματα που λαμβάνουν. Με απλά λόγια, η γάτα μπορεί να μην ξέρει γιατί είμαστε στενοχωρημένοι, αλλά έχει αρκετούς τρόπους να αντιληφθεί ότι δεν συμπεριφερόμαστε όπως συνήθως.
Μας κοιτάζει για να καταλάβει τι συμβαίνει
Ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι οι γάτες δεν παρατηρούν απλώς παθητικά τον άνθρωπο. Σε άγνωστες για αυτές καταστάσεις φαίνεται ότι μπορούν να χρησιμοποιήσουν και τη δική μας αντίδραση ως πληροφορία.
Σε ένα χαρακτηριστικό πείραμα, γάτες βρέθηκαν αντιμέτωπες με ένα άγνωστο και δυνητικά ανησυχητικό αντικείμενο. Οι περισσότερες κοίταζαν επανειλημμένα από το αντικείμενο προς τον κηδεμόνα τους, σαν να αναζητούσαν πρόσθετες πληροφορίες για το πώς θα έπρεπε να αντιδράσουν. Όταν ο άνθρωπος εξέφραζε θετική ή αρνητική στάση απέναντι στο αντικείμενο, υπήρχαν ενδείξεις ότι αυτό επηρέαζε και τη συμπεριφορά της γάτας. Το φαινόμενο ονομάζεται social referencing: ένα ζώο χρησιμοποιεί τη συναισθηματική αντίδραση ενός άλλου ως στοιχείο για να ερμηνεύσει μια κατάσταση. Αυτό έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη σχέση μας μαζί τους. Η γάτα δεν ζει απλώς στον ίδιο χώρο με εμάς. Μας παρατηρεί και αντλεί πληροφορίες από τη συμπεριφορά μας. Επομένως, όταν έρχεται δίπλα μας, μας παρηγορεί;
Εδώ βρίσκεται η πιο δύσκολη, και ίσως η πιο ενδιαφέρουσα, πλευρά του θέματος. Για να πούμε ότι μια γάτα μας «παρηγορεί» με την ανθρώπινη έννοια, πρέπει να υποθέσουμε δύο πράγματα: πρώτον, ότι αντιλαμβάνεται τη δυσφορία μας και, δεύτερον, ότι πλησιάζει με πρόθεση να τη μειώσει. Για το πρώτο έχουμε πλέον αρκετές ενδείξεις ότι οι γάτες μπορούν να αντιλαμβάνονται αλλαγές στη συναισθηματική μας κατάσταση. Για το δεύτερο, όμως, δεν έχουμε ακόμη επιστημονικά τεκμηριωμένα δεδομένα. Μην ξεχνάμε πως υπάρχει μια σημαντική διαφορά ανάμεσα στα δύο. Η γάτα μπορεί να ακούσει ότι η φωνή μας είναι διαφορετική και να έρθει να διερευνήσει τι συμβαίνει. Μπορεί να αντιληφθεί ότι είμαστε ασυνήθιστα ακίνητοι και επομένως πιο διαθέσιμοι για επαφή. Μπορεί να αναζητά και η ίδια ασφάλεια ή σωματική επαφή. Ή μπορεί η αλλαγή της συμπεριφοράς μας να προκαλεί μια αντίστοιχη αλλαγή στη δική της.
Αυτό δεν καθιστά τη στιγμή λιγότερο σημαντική. Απλώς μας εμποδίζει να της αποδώσουμε μια ανθρώπινη σκέψη που δεν μπορούμε να αποδείξουμε.
Υπάρχει όμως κάτι περισσότερο από συνήθεια
Ξέρουμε επίσης ότι η σχέση της γάτας με τον άνθρωπό της δεν περιορίζεται στο φαγητό. Μελέτες έχουν δείξει ότι πολλές γάτες δημιουργούν ισχυρούς κοινωνικούς δεσμούς με τους ανθρώπους που τις φροντίζουν. Σε γνωστό πείραμα, γάτες τοποθετήθηκαν σε έναν άγνωστο χώρο μαζί με τον άνθρωπό τους. Εκείνος έφευγε για λίγο και στη συνέχεια επέστρεφε. Πολλές από τις γάτες, μετά την επανένωση, αναζητούσαν επαφή και στη συνέχεια επέστρεφαν ήρεμα στην εξερεύνηση του χώρου, συμπεριφορά που οι ερευνητές ερμήνευσαν ως συμβατή με έναν ασφαλή δεσμό προσκόλλησης. Άρα, όταν μια γάτα επιλέγει να πλησιάσει τον άνθρωπό της σε μια στιγμή έντονης συναισθηματικής φόρτισης, δεν πλησιάζει απαραίτητα έναν οποιονδήποτε άνθρωπο, πλησιάζει ένα οικείο πρόσωπο με το οποίο έχει δημιουργήσει σχέση.
Και το γουργούρισμα;
Συχνά θεωρούμε ότι όταν η γάτα ξαπλώνει πάνω μας και γουργουρίζει, προσπαθεί σκόπιμα να μας ηρεμήσει. Το γουργούρισμα όμως δεν σημαίνει αποκλειστικά «είμαι ευτυχισμένη». Οι γάτες γουργουρίζουν σε διαφορετικές καταστάσεις, ακόμη και όταν βρίσκονται σε στρες ή πονάνε. Πρόκειται για συμπεριφορά με περισσότερες από μία λειτουργίες. Αυτό που μπορούμε να πούμε είναι ότι η σωματική επαφή με ένα ζώο μπορεί να είναι ευχάριστη και καθησυχαστική για τον άνθρωπο. Επομένως, ακόμη κι αν δεν μπορούμε να αποδείξουμε ότι η γάτα σκοπεύει να μας παρηγορήσει, το αποτέλεσμα μπορεί πράγματι να είναι παρηγορητικό. Και αυτό είναι πολύ σημαντικό.
Μήπως τελικά ζητάμε λάθος απόδειξη;
Συχνά προσπαθούμε να καταλάβουμε τα κατοικίδιά μας μεταφράζοντας κάθε συμπεριφορά τους σε ανθρώπινες προθέσεις: «ζηλεύει», «θύμωσε μαζί μου», «νιώθει ενοχές», «ήρθε να με παρηγορήσει». Στην προσπάθειά μας όμως να αποδείξουμε ότι αισθάνονται όπως εμείς, κινδυνεύουμε να χάσουμε κάτι εξίσου ενδιαφέρον: τον δικό τους τρόπο να αλληλεπιδρούν μαζί μας.
Σήμερα έχουμε ενδείξεις ότι η γάτα αναγνωρίζει τον άνθρωπό της, προσέχει τη φωνή και τη συμπεριφορά του, αντιλαμβάνεται ορισμένα συναισθήματα και δημιουργεί μαζί του έναν ιδιαίτερο δεσμό. Δεν γνωρίζουμε ακόμη αν, όταν μας βλέπει στενοχωρημένους και έρχεται να κουλουριαστεί δίπλα μας, σκέφτεται κάτι αντίστοιχο με το ανθρώπινο «θέλω να σε κάνω να αισθανθείς καλύτερα». Ίσως όμως δεν χρειάζεται να το γνωρίζουμε για να αναγνωρίσουμε αυτό που πράγματι συμβαίνει. Σε μια στιγμή που η συμπεριφορά μας έχει αλλάξει, η γάτα μπορεί να το αντιληφθεί και κάποιες φορές η δική της απάντηση είναι να επιλέξει να βρίσκεται κοντά μας. Το αν εκείνη το ονομάζει «παρηγοριά» δεν μπορούμε να το ξέρουμε. Εμείς, πάντως, πολλές φορές έτσι ακριβώς το νιώθουμε.
