Η νέα κυβέρνηση των ΗΠΑ, υπό την καθοδήγηση του Ντόναλντ Τραμπ και με «αρχιτέκτονα» της νέας υγειονομικής πολιτικής τον Ρόμπερτ Κένεντι Τζούνιορ, παρουσίασε μία ανεστραμμένη πυραμίδα που φέρνει τα πάνω κάτω στο παγκόσμιο διατροφικό γίγνεσθαι. Δεν πρόκειται απλώς για αλλαγή στις συστάσεις, αλλά για ιδεολογική και πολιτική παρέμβαση στον τομέα της Υγείας, όπως επισημαίνουν οι επιστήμονες στον τομέα της διατροφής. Με κεντρικό σύνθημα «Eat Real Food» (τρώτε πραγματικό φαγητό), η νέα αμερικανική ηγεσία επιτίθεται στα επεξεργασμένα τρόφιμα, κάτι που είναι θεμιτό και κοινά παραδεκτό, αλλά από την άλλη, προκαλεί την επιστημονική κοινότητα τοποθετώντας τις ζωικές πρωτεΐνες και τα πλήρη λιπαρά σε πρώτο πλάνο. Πρόκειται για κίνηση που πολλοί χαρακτηρίζουν «προβοκατόρικη», η οποία όμως έρχεται να απαντήσει στην επιδημία της παχυσαρκίας που μαστίζει -κυρίως- τις ΗΠΑ.

Στην Ελλάδα, τη χώρα που γέννησε το μεσογειακό πρότυπο, οι επιστήμονες παρακολουθούν τις εξελίξεις με σκεπτικισμό αλλά και ενδιαφέρον. Ζητήσαμε τη γνώμη του κ. Χάρη Δημοσθενόπουλου, που είναι κλινικός διαιτολόγος-βιολόγος και προϊστάμενος του Διαιτολογικού Τμήματος στο Λαϊκό Νοσοκομείο. Ο ειδικός αναλύει στον «Ελεύθερο Τύπο» τα «ψιλά γράμματα» αυτής της ανατροπής, επισημαίνοντας πού συμπίπτουμε και πού το νέο αμερικανικό μοντέλο ρισκάρει να «εκτροχιαστεί» από τα επιστημονικά δεδομένα δεκαετιών.

Τι πρεσβεύει η νέα ανεστραμμένη πυραμίδα των ΗΠΑ

Η νέα απεικόνιση δεν είναι τυχαία. Οι Αμερικανοί ανανεώνουν τις διατροφικές τους οδηγίες κάθε πέντε χρόνια και όπως είναι αναμενόμενο, η τρέχουσα αναθεώρηση για το 2025-2030 φέρει τη σφραγίδα της νέας διοίκησης. Η «αντιστροφή» του κλασικού σχεδιασμού στοχεύει να πείσει πως όσα θεωρούσαμε μέχρι σήμερα «βάση» στη διατροφή μας (διατροφική πυραμίδα), όπως τα δημητριακά και το ψωμί, πρέπει πλέον να περιοριστούν δραστικά.

Ο κ. Δημοσθενόπουλος εξηγεί τη λογική πίσω από αυτή την κίνηση: «Η συγκεκριμένη πυραμίδα, για να είναι και λίγο προβοκατόρικη και γιατί ήθελε να περάσει ένα άλλο μήνυμα, αντέστρεψε το κλασικό για όλους μας μοντέλο της πυραμίδας, βάζοντας κάτω πάλι αυτά που θεωρούν ότι πρέπει να τρώμε λιγότερο, που είναι όμως τα δημητριακά, που χρόνια τώρα ήταν η βάση της μεσογειακής διατροφής και στην κορυφή τοποθέτησε τα φρούτα και τα λαχανικά που ναι, είναι υγιεινά, αλλά ταυτόχρονα, έβαλε και τις πρωτεϊνικές συστάσεις και επιλογές από κρέας και ολόπαχα γαλακτοκομικά, τα οποία, χρόνια τώρα, η μεσογειακή διατροφή τα κατέτασσε δικαίως σε τρόφιμα που πρέπει να προσέχουμε. Δεν αμφισβητείται από κανέναν πως η συχνότητα κατανάλωσης του κόκκινου κρέατος, αλλά και η ποιότητά του -κυρίως λόγω κορεσμένων λιπαρών- συνδέεται με τα καρδιαγγειακά νοσήματα», λέει ο ειδικός και προσθέτει πως η συγκεκριμένη απεικόνιση από την πλευρά των Αμερικανών ήταν λίγο… προβοκατόρικη: «Για να κάνουν τη διαφορά και επειδή από πίσω είναι Τραμπ-Κένεντι και πάντα πρέπει να κάνουν θόρυβο, θέλησαν να δημιουργήσουν έναν θόρυβο γύρω από το θέμα αυτό».

Κοινός τόπος

Παρά τον «θόρυβο», υπάρχει ένα κεντρικό σημείο στο οποίο η νέα αμερικανική προσέγγιση και η μεσογειακή διατροφή ταυτίζονται απόλυτα: ο πόλεμος κατά της υπερ-επεξεργασμένης τροφής. Σε μια κοινωνία όπου το junk food είναι ο κανόνας και η μάστιγα της παχυσαρκίας αγγίζει, περισσότερο ή λιγότερο, όλες τις κοινωνίες και τους λαούς, η επιστροφή στην πρώτη ύλη είναι η μόνη λύση, λέει ο κ. Δημοσθενόπουλος.

«Το βασικό μήνυμα που συμφωνούμε είναι ότι πρέπει στη σύγχρονη διατροφή να κάνουμε μεγάλο πόλεμο απέναντι στα επεξεργασμένα που έχουν κατακλύσει τη διατροφή μας και να ξαναανακαλύψουμε λιγάκι αυτό που ονομάζεται πραγματικό φαγητό, δηλαδή πρώτη ύλη, φρέσκο φαγητό, φρέσκη πρώτη ύλη. Δηλαδή μαγειρεμένο από τον ίδιο τον καταναλωτή και όχι μόνο. Δηλαδή, να μην είναι ο χυμός, αλλά να είναι το φρούτο χωρίς καμία επεξεργασία. Να είναι το λαχανικό και όχι οτιδήποτε τυποποιημένο, κατεψυγμένο κτλ. Εχουμε πάει σχεδόν στην πλήρη αντικατάσταση της φρέσκιας τροφής με υποκατάστατα επεξεργασμένου τροφίμου γιατί αυτή είναι η βιομηχανία σήμερα», επισημαίνει ο επιστήμονας.

Επίσης, ο διατροφολόγος κρούει τον κώδωνα του κινδύνου για το πώς η βιομηχανία έχει αντικαταστήσει ακόμα και τα παραδοσιακά μας προϊόντα με υποκατάστατα: «Εχουμε φύγει από το κλασικό γιαουρτάκι με τη ζύμωσή του, με τους ζυμομύκητες, τα προβιοτικά κ.λπ. Κι έχουμε πάει σε ένα πλήρως επεξεργασμένο που μοιάζει να είναι το ίδιο, γιατί η συσκευασία του είναι περίπου ίδια, αλλά απέχει παρασάγγας σε σχέση με τη διατροφική του αξία».

Το θαυματουργό ελαιόλαδο

Ωστόσο, η «πρόκληση» δεν είναι ο μόνος λόγος πίσω από αυτή τη μεγάλη διατροφική αλλαγή, ειδικά στις ΗΠΑ. Κρύβεται συχνά η μάχη των βιομηχανιών τροφίμων. Δεν είναι τυχαίο πως το αμερικανικό συμβούλιο, το οποίο αποφάσισε να «φέρει τούμπα» την πυραμίδα, δεν ήταν επιστήμονες, αλλά κυρίως εκπρόσωποι των βιομηχανιών τροφίμων.

Από την άλλη, η στροφή προς το κρέας και τα ολόπαχα γαλακτοκομικά ευνοεί συγκεκριμένους κλάδους της αμερικανικής αγροτικής οικονομίας, γι’ αυτό βλέπουμε ξανά πως πάρα τον «πόλεμο» τα προηγούμενα χρόνια στα σπορέλαια, ξαναέρχονται στο προσκήνιο τα ανθυγιεινά λίπη.

Στην Ελλάδα, ωστόσο, η σταδιακή εκτόπιση των παραδοσιακών λιπών, δηλαδή του αγνού ελαιόλαδου, που αποτελεί πυλώνα στη μεσογειακή διατροφή, φαίνεται να υποκινείται από άλλους λόγους και συγκεκριμένα από το αυξημένο κόστος ζωής, εξηγεί ο κ. Χάρης Δημοσθενόπουλος.

«Μου κάνει εντύπωση που στις τελευταίες διαφημίσεις ξαναβγαίνουν πάλι στην επιφάνεια τα σπορέλαια του ’80. Νομίζω πως αυτό είναι θέμα κόστους. Ομως, όταν έχεις το ελαιόλαδο κυρίαρχο λίπος, αυτό και μόνο θωρακίζει την υγεία σε πάρα πολύ μεγάλο βαθμό σε σχέση με τα σπορέλαια, τα βούτυρα τις μαργαρίνες και όλα τα άλλα που έχουν οι Αμερικανοί».

Ενώ η Αμερική προσπαθεί να «θεραπευτεί» από τα σακουλάκια και τα κατεψυγμένα μικροκυμάτων, η Ελλάδα διαθέτει ακόμα μια ισχυρή κληρονομιά που λειτουργεί ως ασπίδα υγείας. Η μεσογειακή διατροφή, παρά τις αναπόφευκτες «αλλοιώσεις» που έχει υποστεί στην ποιότητα των προϊόντων, εξακολουθεί να βασίζεται στην ισορροπία και την αξιοποίηση της γης.

«Εμείς τουλάχιστον στην Ευρώπη δεν έχουμε τόσο πολύ junk food όσο έχουν οι Αμερικανοί. Εχουμε επιρροές σίγουρα, αλλά έχουμε ευτυχώς ακόμα αρκετά κατάλοιπα της μεσογειακής. Εχουμε το ελαιόλαδο, έχουμε συγκεκριμένα τρόφιμα τα οποία ευδοκιμούν στην περιοχή της Μεσογείου, χόρτα, βότανα που έχουν πάρα πολλά αντιοξειδωτικά, όσπρια, τα οποία υπάρχουν με χίλιους τρόπους στην παρασκευή, δηλαδή τη μαγειρική μας. Εχουμε το ψάρι, που είναι βέβαια υψηλού κόστους, αλλά ο μέσος Ελληνας έχει την ικανότητα να φάει τη σαρδέλα, το αφρόψαρο με τα Ω3, αλλά και το παξιμάδι, δηλαδή καλά συστατικά της μεσογειακής διατροφής».

ΑΛΛΑΓΗ ΝΟΟΤΡΟΠΙΑΣ

Τι θα πρέπει να διορθώσουμε

Αν και το αμερικανικό μοντέλο είναι «ξένο» προς εμάς, η ανάγκη για μια νέα «μεσογειακή πυραμίδα του 21ου αιώνα» είναι επιτακτική. Ο κ. Δημοσθενόπουλος προτείνει μια πιο στοχευμένη αύξηση της πρωτεΐνης, αλλά με μέτρο και αυστηρή εξατομίκευση, μακριά από τις υπερβολές του Τραμπ.

«Το να πάω από το 0,8 γραμμ. στο 1,6 γραμμ. πρωτεΐνη στον γενικό πληθυσμό, νομίζω όχι μόνο ότι είναι άλμα αλλά και ότι οι πολλές μικρομερίδες -όπως λέμε- κρέατος καθημερινά είναι επιζήμιες. Αρα εμείς θέλουμε πρωτεΐνες καλές. Με το αβγό, τα τυριά με σχετικά χαμηλότερα λιπαρά και το κοτόπουλο να είναι προεξέχοντα. Θέλουμε τις φυτικές πρωτεΐνες που στην ελληνική ζωή μας υπάρχουν και τα θαλασσινά που είναι σημαντικά για την ελληνική διατροφή, βλέπε νηστεία. Αρα θέλουμε πρωτεΐνη παραπάνω, αλλά όχι στον γενικό πληθυσμό, αλλά σε ειδικές υποομάδες που κατά περίπτωση χρειάζονται αυτή την πρωτεΐνη για τους δικούς τους λόγους».

Ο ειδικός σημειώνει ότι η αλλαγή στη νοοτροπία των Ελλήνων έχει ήδη ξεκινήσει, αφήνοντας πίσω τις κακές αμερικανικές συνήθειες του παρελθόντος, όπως τα ζαχαρούχα δημητριακά: «Τα δημητριακά στο πρωινό έχουν σταματήσει να μπαίνουν, ήταν μια αμερικανική επιρροή. Φτάσαμε τα δημητριακά να είναι φουλ στο λίπος και φουλ στη ζάχαρη, άρα πια τα έχουμε ξεχάσει. Γι’ αυτό και η βρόμη την τελευταία πενταετία – δεκαετία έχει πάρει πια τη θέση της, στη θέση των δημητριακών. Οι αλλαγές και στη δική μας διατροφή, έτσι και αλλιώς, έχουν γίνει και δεν περιμέναμε τους Αμερικανούς. Ομως, χρειαζόμαστε μια επικαιροποίηση της πυραμίδας μας -που την καταρτίσαμε τη δεκαετία του ’60- με βάση τα καινούργια δεδομένα. Αυτό δεν το έχουμε κάνει προς το παρόν, δηλαδή τη σχηματική απεικόνιση τουλάχιστον».