Σε μια νέα καινοτόμα προσέγγιση στην ανοσοθεραπεία αφιερώνει το εντυπωσιακό του εξώφυλλο το τελευταίο τεύχος του περιοδικού «Science Translational Medicine». Τα τροποποιημένα CAR-T λεμφοκύτταρα, η κυτταρική θεραπεία που έχει ως στόχο να επαναπρογραμματίζει το ανοσοποιητικό σύστημα των ασθενών για να επιτίθεται στον καρκίνο, έχουν πλέον τη δυνατότητα να στοχεύσουν με υψηλή ακρίβεια μόνο τα παθολογικά κύτταρα, χωρίς να καταστρέφουν τα υγιή. Πίσω από αυτή την ανακάλυψη βρίσκεται μια διεθνής ερευνητική ομάδα με τη συμμετοχή Ελλήνων επιστημόνων.
Τα CAR-T λεμφοκύτταρα είναι ουσιαστικά λεμφοκύτταρα του ίδιου του ασθενούς, τα οποία τροποποιούνται στο εργαστήριο για να φέρουν στην επιφάνειά τους μια πρωτεΐνη-υποδοχέα που φυσιολογικά δεν υπάρχει (χιμαιρικός υποδοχέας CAR) με σκοπό να προσκολληθούν στα καρκινικά κύτταρα και να τα καταστρέψουν.
Από το 2012 οπότε πρωτοεφαρμόστηκε στις ΗΠΑ και μετά, η θεραπεία αυτή έφερε επανάσταση στην αντιμετώπιση αιματολογικών καρκίνων, όπως η οξεία λεμφοβλαστική λευχαιμία ή το Διάχυτο Λέμφωμα από Μεγάλα Β-Λεμφοκύτταρα.
Ωστόσο, παρά την αποτελεσματικότητά τους, οι καθιερωμένες θεραπείες με CAR-T κύτταρα εξουδετερώνουν όχι μόνο τα καρκινικά κύτταρα, αλλά και τα υγιή, καθώς αναγνωρίζουν στόχους που εκφράζονται και από τα μεν και από τα δε, με αποτέλεσμα την ελάττωση της άμυνας του οργανισμού και τον υψηλό κίνδυνο λοιμώξεων. Επίσης, διαπιστώνεται σε κάποιες περιπτώσεις ότι τα κακοήθη κύτταρα επιβιώνουν μετά τη θεραπεία οδηγώντας σε υποτροπή.
Υιοθετώντας μια διαφορετική προσέγγιση, μια μεγάλη ομάδα ερευνητών, με επικεφαλής την Ιατρική Σχολή και το νοσοκομείο του Πανεπιστημίου της Πενσιλβάνιας στις ΗΠΑ, δημιούργησε CAR-T κύτταρα που στοχεύουν έναν μοναδικό δείκτη για τα νεοπλασματικά Β-λεμφοκύτταρα, τη μοναδική ανοσοσφαιρίνη που έχει κάθε λεμφοκύτταρο ως τη μοναδική του ταυτότητα. Στοχεύοντας αυτήν τη μοναδική ταυτότητα του λεμφοκυττάρου, οι ερευνητές θέλουν να περιορίσουν τις ανεπιθύμητες ενέργειες που προκαλούνται από την εξολόθρευση των φυσιολογικών κυττάρων.
Στην έρευνα είχε κομβικό ρόλο το Ινστιτούτο Εφαρμοσμένων Βιοεπιστημών (ΙΝΕΒ) του Εθνικού Κέντρου Έρευνας και Τεχνολογικής Ανάπτυξης (ΕΚΕΤΑ). Ο διευθυντής Ερευνών του ΙΝΕΒ και κύριος συγγραφέας του επιστημονικού άρθρου, Κώστας Σταματόπουλος, εξηγεί στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ότι «στη συγκεκριμένη μελέτη το ΙΝΕΒ ανέλαβε την προσεκτική επιλογή των κατάλληλων στόχων και την επιστημονική τεκμηρίωση της ορθότητας της επιλογής». Όπως προσθέτει, «οι ερευνητές από το Πανεπιστήμιο της Πενσιλβάνιας διαθέτουν τεράστια εμπειρία στην παραγωγή CAR-T λεμφοκυττάρων. Συνδυάσαμε τη δική τους τεχνογνωσία στην ανοσοθεραπεία του καρκίνου με τη δική μας εμπειρία στην ανοσοβιολογία των λεμφικών κακοηθειών, που αποτελούν μια μεγάλη κατηγορία αιματολογικών καρκίνων».
Η ενασχόληση του ΙΝΕΒ με τη βιοϊατρική έρευνα στον καρκίνο και την ανοσοβιολογία των λεμφικών κακοηθειών είναι μακροχρόνια. Ενδεικτικά, λίγο πριν εκπνεύσει το 2025 είχε δημοσιεύσει μια μεγάλη έρευνα στο περιοδικό «Nature Communications» σχετικά με νέους μηχανισμούς μέσω των οποίων διεγείρεται ο πολλαπλασιασμός των νεοπλασματικών Β-λεμφοκυττάρων στη χρόνια λεμφοκυτταρική λευχαιμία, μια παραδειγματική λεμφική κακοήθεια.
«Πιστεύαμε πάντα ότι αυτή η κατηγορία νοσημάτων, τα λεμφώματα από Β-λεμφοκύτταρα, είναι ιδιαίτερα επειδή εξαρτώνται πολύ για την επιβίωση και τον πολλαπλασιασμό τους από μηνύματα που δέχονται από το περιβάλλον. Τα μηνύματα αυτά γίνονται αντιληπτά μέσω της ανοσοσφαιρίνης, οπότε μελετώντας την ανοσοσφαιρίνη πιστεύουμε ότι μπορούμε να καταλάβουμε καλύτερα τα νοσήματα και να τα θεραπεύσουμε πιο αποτελεσματικά», τονίζει ο κ. Σταματόπουλος.
Τα αποτελέσματα της προκλινικής μελέτης
Όπως προέκυψε από την προκλινική μελέτη σε ζωικά μοντέλα, τα νέας γενιάς CAR-T κύτταρα εξάλειψαν τα νεοπλασματικά Β-λεμφοκύτταρα χωρίς να καταστρέψουν τα υγιή. Επίσης, με τη συγκεκριμένη προσέγγιση οι ερευνητές μπόρεσαν να στοχεύσουν και να εξαλείψουν και τα Β-λεμφοκύτταρα που συμβάλλουν στον συστηματικό ερυθηματώδη λύκο (ΣΕΛ), μια αυτοάνοση νόσο στην οποία επίσης εμπλέκονται Β-λεμφοκύτταρα, αφήνοντας τα υγιή κύτταρα αδιατάρακτα. Μάλιστα, η ερευνητική ομάδα έχει παρουσιάσει στο πιο πρόσφατο Αμερικανικό Αιματολογικό Συνέδριο το εύρος των πιθανών εφαρμογών και σε άλλες αυτοάνοσες καταστάσεις, όπως το σύνδρομο της θρομβωτικής θρομβοπενικής πορφύρας.
Στην έρευνα συμμετείχε και το εργαστήριο «Apostolidis Lab» του Έλληνα επίκουρου καθηγητή Ιατρικής στο Πανεπιστήμιο της Πενσιλβάνιας, Σωκράτη Αποστολίδη, το οποίο εξειδικεύεται στην έρευνα γύρω από αυτοάνοσα νοσήματα.
Όπως εξηγεί στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η ερευνήτρια του εργαστηρίου, Ελένη Μπουζιάνη, «η συμμετοχή του εργαστηρίου μας στην παρούσα εργασία αφορούσε στην εξακρίβωση της ικανότητας των κυττάρων CART4-34 στη μείωση των τίτλων των αυτο-αντισωμάτων που συχνά συναντώνται σε ασθενείς με συστηματικό ερυθηματώδη λύκο. Το εργαστήριό μας ασχολείται κατά κύριο λόγο με τη διερεύνηση νέων βιοδεικτών στο αίμα για την αποτελεσματικότερη διάγνωση και την ταξινόμηση των ασθενών με ΣΕΛ. Επομένως, ήταν χαρά μας να συνεργαστούμε με τη συγκεκριμένη ομάδα και να συμβάλλουμε σε μια προσπάθεια που στοχεύει στη βελτιστοποίηση μιας ανερχόμενης θεραπευτικής προσέγγισης για τους ασθενείς με συστηματικά αυτοάνοσα νοσήματα».
Σημειώνεται ότι στη έρευνα συμμετείχαν επίσης επιστήμονες από το Τμήμα Βιολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, την Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Emory στην Ατλάντα, το ερευνητικό κέντρο και την Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Cornell «Weill Cornell Medicine», το Ίδρυμα των Εθνικών Ινστιτούτων Υγείας των ΗΠΑ, το Εθνικό Αντικαρκινικό Ινστιτούτο των ΗΠΑ, καθώς και τα ιταλικά πανεπιστήμια και νοσοκομεία: της Περούτζια, Universita Vita-Salute San Raffaele και IRCCS Ospedale San Raffaele.
