Μπαίνετε σε ένα δωμάτιο και ξαφνικά δεν θυμάστε γιατί πήγατε εκεί. Μια λέξη που γνωρίζετε πολύ καλά δεν σας έρχεται στο μυαλό. Δυσκολεύεστε να συγκεντρωθείτε ή αισθάνεστε ότι η σκέψη σας δεν είναι τόσο καθαρή όσο συνήθως.

Όλα αυτά συχνά περιγράφονται με τον όρο«ομίχλη εγκεφάλου» ή αλλιώς brain fog. Δεν πρόκειται για επίσημη ιατρική διάγνωση, αλλά για έναν όρο που χρησιμοποιείται όλο και περισσότερο για να περιγράψει προβλήματα στη συγκέντρωση, τη μνήμη, την εύρεση λέξεων και γενικότερα την καθαρότητα της σκέψης.

Το brain fog έχει συζητηθεί πολύ τα τελευταία χρόνια λόγω του long Covid, όμως μπορεί να εμφανιστεί σε πολλές διαφορετικές καταστάσεις, από την περιεμμηνόπαυση και τον υποθυρεοειδισμό έως την κατάθλιψη, το άγχος και ορισμένες νευρολογικές παθήσεις.

«Κλειδί» είναι να μην αντιμετωπίζεται ως ασθένεια από μόνο του. Όπως επισημαίνει ο Adam Hampshire, καθηγητής Γνωστικής και Υπολογιστικής Νευροεπιστήμης στο Institute of Psychiatry, Psychology & Neuroscience του King’s College London, η ομίχλη εγκεφάλου μπορεί να επηρεάσει σημαντικά τις αποφάσεις και την καθημερινή ζωή ενός ανθρώπου. Είναι όμως σύμπτωμα και όχι διάγνωση.

Αυτό σημαίνει ότι όταν επιμένει ή αρχίζει να δυσκολεύει την εργασία και τις καθημερινές δραστηριότητες, το ζητούμενο είναι να αναζητηθεί τι κρύβεται πίσω από αυτό.

Η Trisha Pasricha, νευρογαστρεντερολόγος και επίκουρη καθηγήτρια Ιατρικής στην Ιατρική Σχολή του Harvard, παρουσιάζει στη Washington Post έξι καταστάσεις που μπορεί να συνδέονται με brain fog. Μάλιστα σε κάποιες, συνήθως, δεν πηγαίνει καν το μυαλό μας.

1. Φλεγμονή στο έντερο

Η σχέση ανάμεσα στο έντερο και τον εγκέφαλο είναι πολύ στενότερη απ’ όσο θεωρούσαμε παλαιότερα. Η Pasricha, η οποία ειδικεύεται ακριβώς στη σύνδεση εντέρου και εγκεφάλου, αναφέρει ότι τα προβλήματα συγκέντρωσης και μνήμης εμφανίζονται συχνά σε ανθρώπους με γαστρεντερικές παθήσεις.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η κοιλιοκάκη. Πρόκειται για αυτοάνοση νόσο κατά την οποία η κατανάλωση γλουτένης προκαλεί φλεγμονή και βλάβες στο λεπτό έντερο. Εκτός από τα γνωστά γαστρεντερικά συμπτώματα, όπως φούσκωμα και διάρροια, αρκετοί ασθενείς αναφέρουν δυσκολία συγκέντρωσης, προβλήματα μνήμης και αίσθημα πνευματικής «θολούρας».

Μια μικρή μελέτη σε ασθενείς που μόλις είχαν διαγνωστεί με κοιλιοκάκη, έδειξε ότι η γνωστική τους επίδοση βελτιωνόταν καθώς ακολουθούσαν δίαιτα χωρίς γλουτένη. Μάλιστα, η βελτίωση συμβάδιζε με την επούλωση του λεπτού εντέρου.

Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι η γλουτένη προκαλεί την ομίχλη του εγκεφάλου στον γενικό πληθυσμό ούτε ότι κάποιος χωρίς κοιλιοκάκη πρέπει να την αποκλείσει από τη διατροφή του.

Τέλος, η σχέση διατροφής και εγκεφάλου φαίνεται να επεκτείνεται και πέρα από την κοιλιοκάκη. Πρόσφατα δεδομένα έχουν συνδέσει την υψηλότερη κατανάλωση υπερεπεξεργασμένων τροφίμων με χειρότερες επιδόσεις σε ορισμένες γνωστικές λειτουργίες και μεγαλύτερο κίνδυνο γνωστικής έκπτωσης.

2. Long Covid

Το brain fog είναι συχνό σύμπτωμα του long Covid και μπορεί να εκδηλώνεται με δυσκολία στη συγκέντρωση και τη μνήμη, πιο αργή σκέψη ή δυσκολία στην εκτέλεση καθημερινών εργασιών.

Μια μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2024 στο Nature Neuroscience έδειξε ότι σε ασθενείς με long Covid και brain fog μπορεί να έχει διαταραχθεί ο αιματοεγκεφαλικός φραγμός, ο μηχανισμός που ελέγχει ποιες ουσίες περνούν από το αίμα στον εγκέφαλο. Το εύρημα προσφέρει μια πιθανή εξήγηση για τα γνωστικά προβλήματα, αν και οι επιστήμονες θεωρούν ότι πιθανότατα εμπλέκονται περισσότεροι από ένας μηχανισμοί..

3. Περιεμμηνόπαυση και εμμηνόπαυση

Η δυσκολία να θυμηθεί μια γυναίκα ένα όνομα ή έναν αριθμό, να βρει τη σωστή λέξη ή να συγκεντρωθεί είναι συχνό παράπονο κατά τη μετάβαση προς την εμμηνόπαυση.

Έως και 6 στις 10 γυναίκες αναφέρουν κάποια μορφή γνωστικής δυσκολίας αυτή την περίοδο. Για τις περισσότερες, οι αλλαγές είναι ήπιες και φαίνεται ότι δεν συνεχίζονται μετά την περιεμμηνόπαυση.

Στοιχεία από τη μεγάλη αμερικανική Study of Women’s Health Across the Nation – SWAN, έδειξαν ότι κατά την περιεμμηνόπαυση μπορεί να υπάρξει μια προσωρινή υποχώρηση σε ορισμένες γνωστικές επιδόσεις.

Μία από τις βασικές εξηγήσεις αφορά τις αλλαγές στα οιστρογόνα, καθώς οι ορμόνες αυτές επηρεάζουν περιοχές του εγκεφάλου που συμμετέχουν στη μνήμη και στις λεγόμενες εκτελεστικές λειτουργίες. Δηλαδή στην ικανότητά μας να οργανώνουμε, να σχεδιάζουμε και να διαχειριζόμαστε πληροφορίες.

Οι εξάψεις και ο κακός ύπνος μπορεί επίσης να επιβαρύνουν τη μνήμη και τη συγκέντρωση.

Αυτό δεν σημαίνει, ωστόσο, ότι η ορμονική θεραπεία αποτελεί θεραπεία για το brain fog. Όπως επισημαίνει η Pasricha, οι περισσότερες υψηλής ποιότητας τυχαιοποιημένες μελέτες, δεν έχουν δείξει σαφές γνωστικό όφελος από την ορμονική θεραπεία σε γυναίκες που περνούν φυσιολογικά στην εμμηνόπαυση. Ακόμη και όταν αυτή βελτιώνει τις εξάψεις και την ποιότητα ζωής.

4. Υπνική άπνοια

Η υπνική άπνοια έχει συνδεθεί έντονα στο μυαλό μας με το δυνατό ροχαλητό. Όμως δεν εμφανίζεται πάντα έτσι. Ιδιαίτερα στις γυναίκες μπορεί να λείπουν αυτά τα πιο «κλασικά» συμπτώματα.

Στην αποφρακτική υπνική άπνοια, η αναπνοή σταματά ή περιορίζεται επανειλημμένα για μικρά χρονικά διαστήματα κατά τη διάρκεια του ύπνου. Ο ύπνος διακόπτεται συνεχώς, ακόμη κι αν ο άνθρωπος δεν το αντιλαμβάνεται.

Το αποτέλεσμα είναι ότι την επόμενη ημέρα μπορεί, εκτός από την αναμενόμενη υπνηλία, να εμφανιστούν δυσκολία συγκέντρωσης, προβλήματα μνήμης και αυτό που ο ασθενής περιγράφει ως brain fog.

Σε πρόσφατη μετα-ανάλυση, περίπου 37% των ενηλίκων με αποφρακτική υπνική άπνοια παρουσίαζαν κάποια γνωστική διαταραχή.

Ακόμη πιο ενδιαφέροντα είναι τα αποτελέσματα μιας τετραετούς μελέτης σε 1.110 ενηλίκους. Σε αυτή, η υπνική άπνοια συνδέθηκε με ταχύτερη επιδείνωση της προσοχής, της οπτικής επεξεργασίας και της μνήμης, αλλά και με μετρήσιμες μεταβολές στη λευκή ουσία του εγκεφάλου.

Η έγκαιρη διάγνωση έχει επομένως σημασία. Η θεραπεία με CPAP, η συσκευή που διατηρεί ανοικτούς τους αεραγωγούς κατά τον ύπνο, φαίνεται ότι μπορεί να βελτιώσει τουλάχιστον μέρος των γνωστικών προβλημάτων, ιδιαίτερα σε ανθρώπους με σοβαρή υπνική άπνοια.

5. Έλλειψη βιταμίνης Β12

Η έλλειψη βιταμίνης Β12 μπορεί να επηρεάσει το νευρικό σύστημα και να προκαλέσει προβλήματα στη μνήμη, τη συγκέντρωση και τη σκέψη. Μεγαλύτερο κίνδυνο έχουν, μεταξύ άλλων, οι ηλικιωμένοι, άνθρωποι που έχουν υποβληθεί σε ορισμένες επεμβάσεις στο στομάχι ή το έντερο και όσοι ακολουθούν αυστηρά vegan διατροφή χωρίς επαρκή πρόσληψη Β12.

Συχνά η έλλειψη Β12 συνοδεύεται από αναιμία και χαρακτηριστικές αλλαγές στα ερυθρά αιμοσφαίρια, γι’ αυτό και μια γενική αίματος μπορεί να δώσει την πρώτη ένδειξη ότι υπάρχει πρόβλημα. Όμως αυτό δεν συμβαίνει πάντα.

Μια παλαιότερη αλλά σημαντική μελέτη, που δημοσιεύθηκε το 1988 στο New England Journal of Medicine, έδειξε κάτι σημαντικό. Ορισμένοι ασθενείς παρουσίαζαν νευρολογικά ή ψυχικά συμπτώματα από έλλειψη Β12, χωρίς να έχουν τις συνηθισμένες αιματολογικές αλλοιώσεις.

Αυτό το εύρημα έχει σημασία για το brain fog: Κάποιος μπορεί να έχει δυσκολία στη μνήμη ή τη συγκέντρωση λόγω έλλειψης Β12, η οποία δεν φαίνεται στη γενική αίματος. Γι’ αυτό, όταν το brain fog επιμένει, μια φυσιολογική γενική αίματος δεν αρκεί από μόνη της για να αποκλειστεί πιθανή έλλειψη Β12.

6. Χρόνιος πόνος

Η ομίχλη εγκεφάλου είναι τόσο συχνή σε ανθρώπους με ινομυαλγία, ώστε χρησιμοποιείται συχνά ο όρος «fibro fog».

Η ινομυαλγία χαρακτηρίζεται από χρόνιο διάχυτο πόνο και συχνά συνοδεύεται από κόπωση και διαταραχές του ύπνου. Πολλοί ασθενείς αναφέρουν παράλληλα δυσκολία να συγκεντρωθούν, να θυμηθούν πληροφορίες ή να κάνουν περισσότερα από ένα πράγματα ταυτόχρονα.

Μία από τις επικρατέστερες εξηγήσεις είναι σχετικά απλή. Η συνεχής διαχείριση του πόνου απαιτεί σημαντικούς «πόρους» από τον εγκέφαλο. Ένα μέρος της προσοχής που υπό φυσιολογικές συνθήκες θα χρησιμοποιούνταν για τη μνήμη ή τη συγκέντρωση κατευθύνεται συνεχώς προς τον πόνο.

Το πρόβλημα μπορεί να γίνεται εντονότερο επειδή πολλοί άνθρωποι με χρόνιο πόνο κοιμούνται άσχημα. Έτσι, πόνος, έλλειψη ύπνου και κόπωση μπορεί να λειτουργούν μαζί και να επιβαρύνουν ακόμη περισσότερο τη γνωστική λειτουργία.

Η αντιμετώπιση του ύπνου και του ίδιου του χρόνιου πόνου αποτελεί επομένως βασικό μέρος της προσέγγισης. Η σωματική δραστηριότητα έχει επίσης μελετηθεί στην ινομυαλγία και φαίνεται ότι η αερόβια άσκηση μπορεί να βοηθήσει στα συνολικά συμπτώματα. Μικρότερες μελέτες έχουν εξετάσει πιθανό όφελος της αερόβιας άσκησης και στη γνωστική λειτουργία.

Η ομίχλη εγκεφάλου είναι η αρχή της διερεύνησης, όχι η διάγνωση

Υπάρχουν και άλλες καταστάσεις που μπορεί να συνοδεύονται από παρόμοια συμπτώματα, μεταξύ των οποίων η κατάθλιψη, το άγχος, ο υποθυρεοειδισμός, η πολλαπλή σκλήρυνση και ορισμένες μορφές άνοιας.

Αυτός είναι και ο λόγος που το επίμονο brain fog δεν πρέπει ούτε να αγνοείται ούτε να οδηγεί αυτόματα σε μία συγκεκριμένη διάγνωση.

Ένας άνθρωπος μπορεί να αισθάνεται ότι χρειάζεται πολύ μεγαλύτερη προσπάθεια για να θυμηθεί, να συγκεντρωθεί ή να ολοκληρώσει μια εργασία, ακόμη και όταν οι τυπικές γνωστικές εξετάσεις δεν δείχνουν κάποια διαταραχή. Αυτό είναι ένα από τα στοιχεία που κάνουν το brain fog δύσκολο να μελετηθεί.

Το σημαντικό είναι να αντιμετωπίζεται ως σήμα ότι πρέπει να αναζητηθεί η υποκείμενη αιτία. Και αυτό έχει πρακτική αξία, επειδή αρκετές από τις καταστάσεις που μπορεί να βρίσκονται πίσω από την «ομίχλη» μπορούν να διαγνωστούν και, σε πολλές περιπτώσεις, να αντιμετωπιστούν.