Καθηγητή Ιωάννη Κ. Καλαβρουζιώτη
Διευθυντή εργαστηρίου Τεχνολογιών Αειφορικής Διαχείρισης Αποβλήτων –ΣΘΕΤ-ΕΑΠ
τ. Προέδρου Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου
Δράττομαι της ευκαιρίας που μου δόθηκε προσκεκλημένος της Προέδρου της επιτροπής περιβάλλοντος της Βουλής κας Διονυσίας Αυγερινοπούλου, να αναφερθώ στα πλαστικά σε σχέση με την ελληνική γεωργία. Είναι γνωστόν άλλωστε, ότι πλήθος μελετών αφορούν τα πλαστικά σε σχέση κυρίως με την θαλάσσια ρύπανση και ότι αυτή συνεπάγεται για το περιβάλλον, τα θαλάσσια έμβια όντα και τον άνθρωπο, και μικρή διάσταση δίδεται στα πλαστικά σε σχέση με τα εδάφη, τις καλλιέργειες και την γεωργία κάτι που θα πρέπει πλέον να μας απασχολήσει όχι μόνον ερευνητικά αλλά και ουσιαστικά.
Η παγκόσμια παραγωγή πλαστικών αυξήθηκε εκθετικά, από 1,5 εκατ. τόνους το 1950 σε 359 εκατ. τόνους το 2018, με πρόβλεψη να φθάσει τους 670 εκατ. τόνους έως το 2040 — ενώ μόλις το 9% ανακυκλώνεται ετησίως.
Ο αγροτικός τομέας καταναλώνει παγκοσμίως περίπου 2,25 εκατ. τόνους πλαστικών ετησίως — σε κάθε στάδιο παραγωγής, από τη σπορά έως τη διάθεση του προϊόντος.
Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ο γεωργικός τομέας αντιστοιχεί σήμερα σε περίπου 4,7% της συνολικής ζήτησης πλαστικών (περίπου 2,5 εκατομμύρια τόνοι). Το προϊόν με τη μεγαλύτερη διάδοση είναι το φύλλο (film), που αντιστοιχεί περίπου στο 76% της αγοράς, ακολουθούμενο από πασσάλους (11%), δίχτυα (8%) και σωλήνες (5%).
Σε επίπεδο αποβλήτων, η Ευρώπη παράγει σήμερα πάνω από 1,3 εκατομμύρια τόνους γεωργικών πλαστικών αποβλήτων ετησίως, ποσότητα που αντιστοιχεί περίπου στο 14% του παγκόσμιου συνόλου πλαστικών αποβλήτων.
ΜΙΚΡΟΠΛΑΣΤΙΚΑ ΣΤΗΝ ΓΕΩΡΓΙΑ
Ο όρος «μικροπλαστικά» (πλαστικά σωματίδια <5 mm) εισήχθη το 2004 και σήμερα τα μικροπλαστικά είναι αναγνωρισμένος αναδυόμενος ρύπος.
Η ρύπανση μεταφέρεται οριζόντια (άνεμος, νερό) και κάθετα (έκπλυση, εδαφικοί οργανισμοί, καλλιεργητικές πρακτικές), ενώ το έδαφος δέχεται 4 έως 23 φορές περισσότερα μικροπλαστικά από τους ωκεανούς — επομένως το πρόβλημα των μικροπλαστικών δεν είναι μόνο θαλάσσιο, αλλά κατεξοχήν χερσαίο και αγροτικό ζήτημα. Σημειώνω τέλος ότι δεν υπάρχει ακόμη τυποποιημένη διεθνής αναλυτική μέθοδος για μικροπλαστικά σε εδάφη — κενό που η έρευνά μας επιχειρεί να καλύψει.
Η έρευνα του εργαστηρίου μας: από τη θεωρία στο ελληνικό χωράφι
Η ερευνητική μας ομάδα μελετά συστηματικά τις καλλιεργητικές πρακτικές στην πρωτογενή φυτική παραγωγή ως πηγές ρύπανσης των ελληνικών αγρο-οικοσυστημάτων με μικροπλαστικά, προσπαθώντας να καλύψει το κενό γνώσης για την ελληνική γεωργία, εστιάζοντας σε καλλιέργειες οικονομικά κρίσιμες για τη χώρα: ελαιώνες (η Ελλάδα είναι ο 4ος μεγαλύτερος παραγωγός βρώσιμων ελιών και ελαιολάδου παγκοσμίως), ακτινίδιο (4ος παγκοσμίως παραγωγός-εξαγωγέας, φράουλα (90% της παραγωγής στην Πελοπόννησο), αμπελώνες και θερμοκηπιακά κηπευτικά.
Τα προκαταρκτικά ευρήματα που επιμελείται ο υποψήφιος διδακτοράς μας γεωπόνος Χρήστος Αραμπατζής είναι κατατοπιστικά: τα μικροπλαστικά είναι παρόντα στα γεωργικά εδάφη όλων των περιφερειακών ενοτήτων που έχουμε εξετάσει μέχρι στιγμής, με τις συγκεντρώσεις να διαφέρουν σημαντικά ανάλογα με τη χρήση γης.
Παράλληλα, προσπαθούμε να αναπτύξουμε έναν Δείκτη Κινδύνου Ρύπανσης Εδάφους από Μικροπλαστικά.
Αν και οι άμεσες ενδείξεις που αφορούν αγγειακούς και ενδοαγγειακούς ιστούς παραμένουν σχετικά περιορισμένες, έχει αναδυθεί αυξανόμενο ενδιαφέρον σχετικά με την πιθανή συσσώρευση μικροπλαστικών εντός αγγειακών δομών, ιδιαίτερα στο πλαίσιο φλεγμονής, αθηροσκλήρωσης, θρόμβωσης και ενδοθηλιακής δυσλειτουργίας.
Ήδη ερευνητικά δουλεύουμε πάνω σε αυτό με την αγγειοχειρουργική κλινική του Πανεπιστημίου Πατρών επίκουρο καθηγητή Σπύρο Παπαδούλα και την καθηγήτρια του ιδίου Πανεπιστημίου Χρυσή Καραπαναγιώτη. Προς το παρόν, ωστόσο, δεν υπάρχει τυποποιημένη μέθοδος για την ανίχνευση και τον χαρακτηρισμό μικροπλαστικών και νανοπλαστικών σε ανθρώπινους ιστούς. Δουλεύουμε πάνω στις διαθέσιμες αναλυτικές μεθόδους που χρησιμοποιούνται σήμερα για την ανίχνευση μικρο- και νανοπλαστικών σε ανθρώπινους ιστούς, με ιδιαίτερη έμφαση σε αγγειακά και ενδοαγγειακά δείγματα, και ερευνούμε την εφαρμογή τους, τα πλεονεκτήματα, τους περιορισμούς και τις μεθοδολογικές προκλήσεις σε διαφορετικές βιολογικές μήτρες.
Το πλαστικό χρησιμοποιείται ευρέως σε γεωργικές δραστηριότητες για ποικίλους σκοπούς, γεγονός που ευνοεί την παραγωγή μικροπλαστικών, τα οποία ρυπαίνουν τόσο τα χερσαία όσο και τα υδάτινα ενδιαιτήματα.
Για την αποτελεσματική αντιμετώπιση των μικροπλαστικών στον κλάδο της αγροδιατροφής, απαιτείται μια πολυδιάστατη στρατηγική που να περιλαμβάνει τεχνολογική πρόοδο, νομοθετικές δράσεις και προσαρμογές στις καλλιεργητικές μεθόδους. Για τη μείωση των μικροπλαστικών στα συστήματα τροφίμων και γεωργίας, μπορούν να ληφθούν ορισμένα μέτρα:
-
Χρήση βιώσιμων και βιοαποδομήσιμων υλικών (όπως φυσικές εναλλακτικές λύσεις άρδευσης, οικολογική συσκευασία για φυτοφάρμακα και λιπάσματα, και βιοαποδομήσιμα φύλλα εδαφοκάλυψης).
-
Καλύτερη ανακύκλωση και διαχείριση αποβλήτων (συλλογή πλαστικών αποβλήτων, ανακύκλωση πλαστικών σε επίπεδο εκμετάλλευσης, έρευνα καινοτομίας «πλαστικό-προς-έδαφος»).
-
Πλαίσια πολιτικής και ρύθμισης (εθνικοί και διεθνείς νόμοι, απαγορεύσεις μη απαραίτητων πλαστικών, Διευρυμένη Ευθύνη Παραγωγού (ΔΕΠ), πρότυπα βιοπλαστικών).
-
Έρευνα και ανάπτυξη (δημιουργία νέων υλικών, κατανόηση των επιπτώσεων των μικροπλαστικών, και καινοτόμα συστήματα διήθησης).
-
Κατάρτιση και εκπαίδευση αγροτών (εκστρατείες ευαισθητοποίησης, εκπαίδευση σε εναλλακτικές πρακτικές, κίνητρα βιώσιμων πρακτικών).
-
Ζήτηση από τους καταναλωτές για βιώσιμα προϊόντα (οικολογική σήμανση, στήριξη «καθαρής» γεωργίας).
-
Συνεργασία στην εφοδιαστική αλυσίδα (συνεργασία με κατασκευαστές, μοντέλα κυκλικής οικονομίας).
-
Βιώσιμη καταπολέμηση εχθρών (διαχείριση επιβλαβών οργανισμών με μηδενικά απόβλητα, μη πλαστικές επιλογές καταπολέμησης).
Παρά τις παραπάνω προσπάθειες, υπάρχουν ορισμένα εμπόδια:
-
Κόστος εναλλακτικών λύσεων: Το υψηλότερο κόστος των βιώσιμων καλλιεργητικών μεθόδων ή των βιοαποδομήσιμων υλικών ενδέχεται να αποτρέψει ορισμένους αγρότες από την εφαρμογή τους.
-
Έλλειψη γνώσης: Οι μακροπρόθεσμες επιπτώσεις των μικροπλαστικών στη γεωργία δεν είναι ακόμη πλήρως κατανοητές σε ορισμένους τομείς.
-
Περιορισμένες υποδομές: Η πολυπλοκότητα της διαχείρισης πλαστικών αποβλήτων στη γεωργία ενδέχεται να ξεπερνά τις δυνατότητες των υποδομών ανακύκλωσης και διαχείρισης αποβλήτων σε αγροτικές ή αναπτυσσόμενες περιοχές.
Υ.Γ. η όλη συζήτηση περιέχεται στο επίσημο site της Βουλής https://www.hellenicparliament.gr/Vouli-ton-Ellinon/ToKtirio/Fotografiko-Archeio/#697e78ad-4398-49db-bedb-b4880082a1f6
