Γιατί υπάρχουν γειτονίες που έχουν δρόμους με ονόματα νησιών, αγωνιστών του 21 και ποιος αποφασίζει για αυτό;

Άνδρου, Νάξου, Μυκόνου. Πιο κάτω, Κανάρη, Μπουμπουλίνας, Κολοκοτρώνη. Και κάπου εκεί, στα όρια επέκτασης του αστικού ιστού, η Γιάδαρη. Ποιος ήταν ο Γιάδαρης; Έλα ντε…

Δεν θα σας προκαλέσει έκπληξη φυσικά, αν σας πούμε ότι η ονοματοδοσία των δρόμων στην Ελλάδα δεν ακολουθεί ένα ενιαίο, κεντρικά σχεδιασμένο σύστημα και είναι κατά κάποιο τρόπο… χαοτική.

Αυτό έχει να κάνει με τον τρόπο που αναπτύχθηκαν οι πόλεις, τις ιστορικές  και  κοινωνικές συγκυρίες κάθε περιόδου και φυσικά, τις προτεραιότητες των τοπικών κοινωνιών.

Κατά τρόπο περίεργο λοιπόν, τα ονόματα των δρόμων λειτουργούν όχι μόνο ως στοιχεία προσανατολισμού, αλλά και σε ένα δεύτερο επίπεδο, ως αποτύπωση της αστικής εξέλιξης και της συλλογικής μνήμης.

Ο ρόλος των δήμων στην ονοματοδοσία

Η ευθύνη για την ονοματοδοσία και μετονομασία των δρόμων ανήκει στους δήμους. Οι σχετικές αποφάσεις λαμβάνονται από τα Δημοτικά Συμβούλια, συνήθως ύστερα από εισηγήσεις αρμόδιων υπηρεσιών ή επιτροπών ονοματοθεσίας. Για να τεθούν σε ισχύ, οι αποφάσεις αυτές περνούν έλεγχο νομιμότητας από την Αποκεντρωμένη Διοίκηση.

Η κρατική παρέμβαση περιορίζεται κυρίως σε μεγάλους οδικούς άξονες ή σε δρόμους με έντονο εθνικό ή ιστορικό συμβολισμό. Στην καθημερινή αστική κλίμακα, πάντως η ονοματοδοσία παραμένει καθαρά υπόθεση της τοπικής αυτοδιοίκησης.

Γιατί υπάρχουν «θεματικές» γειτονιές

Σε πολλές περιοχές, ιδιαίτερα σε επεκτάσεις σχεδίου πόλης μετά τη δεκαετία του ’50, παρατηρείται η συγκέντρωση δρόμων με κοινή θεματολογία. Νησιά, βουνά, αγωνιστές του 1821 ή λογοτέχνες εμφανίζονται συχνά σε συνεχόμενα τετράγωνα.

Η πρακτική αυτή εξυπηρετούσε κυρίως λειτουργικούς λόγους. Διευκόλυνε τον προσανατολισμό, περιόριζε τον κίνδυνο διπλών ονομάτων και επέτρεπε γρήγορες αποφάσεις σε περιοχές που χαράσσονταν μαζικά. Παράλληλα, τα θέματα που επιλέγονταν θεωρούνταν ασφαλή, χωρίς έντονο πολιτικό ή κοινωνικό φορτίο.

Η εξάντληση της θεματικής και η ανομοιογένεια

Καθώς οι πόλεις επεκτείνονταν σταδιακά, τα αρχικά θεματικά σχήματα συχνά εξαντλούνταν. Το αποτέλεσμα είναι γειτονιές όπου συνυπάρχουν διαφορετικές κατηγορίες ονομάτων χωρίς εμφανή συνοχή. Το φαινόμενο δεν οφείλεται σε λάθος σχεδιασμό, αλλά στην αποσπασματική ένταξη νέων δρόμων και στην ανάγκη άμεσης ονοματοδοσίας.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι δρόμοι, κυρίως σε παλιές ή απομακρυσμένες γειτονιές, που φέρουν ονόματα ανθρώπων άγνωστων εκτός της τοπικής κοινωνίας. Πρόκειται συχνά για πρώτους κατοίκους, ιδιοκτήτες γης, δωρητές οικοπέδων ή πρόσωπα που είχαν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της περιοχής.

Σε πολλές περιπτώσεις, οι δρόμοι αυτοί υπήρχαν πριν την επίσημη ένταξη στο σχέδιο πόλης και είχαν αποκτήσει ανεπίσημα το όνομα του κατοίκου που συνδεόταν με το πέρασμα ή το ακίνητο. Όταν ήρθε η στιγμή της επίσημης καταγραφής, το καθιερωμένο όνομα διατηρήθηκε.

Τοπική μνήμη χωρίς επίσημη τεκμηρίωση

Τα ονόματα αυτά σπάνια συνοδεύονται από επεξηγήσεις ή ιστορικά στοιχεία. Η πληροφορία για το ποιος ήταν ο άνθρωπος πίσω από την πινακίδα διατηρείται κυρίως μέσω της προφορικής παράδοσης της γειτονιάς. Παρότι δεν έχουν ευρύτερη αναγνωρισιμότητα, οι ονομασίες αυτές δύσκολα αλλάζουν, καθώς είναι άρρηκτα δεμένες με την τοπική ταυτότητα και τα διοικητικά δεδομένα της περιοχής.

Τι κρατάμε;

• Η ονοματοδοσία δρόμων είναι κυρίως αρμοδιότητα των δήμων.
• Οι θεματικές γειτονιές προκύπτουν από οργανωμένες επεκτάσεις του σχεδίου πόλης.
• Επιλέγονται συχνά ουδέτερα ή ευρέως αποδεκτά θέματα.
• Σε παλιές γειτονιές διατηρούνται ονόματα παλαιών κατοίκων.
• Οι ονομασίες αποτυπώνουν την ιστορία και τη δομή της πόλης.