Ο πόλεμος μπορεί να μη βρίσκεται στην πόρτα μας, όμως για πολλά παιδιά βρίσκεται διαρκώς μπροστά τους. Σε ειδήσεις, εικόνες στα social, συζητήσεις ενηλίκων, ακόμα και σε σχόλια στο σχολείο.
Τα παιδιά, όμως, δεν έχουν πάντα τα εργαλεία να ξεχωρίσουν τι είναι «μακριά» και τι σημαίνει «κίνδυνος για μένα». Όταν οι πληροφορίες είναι τρομακτικές και επαναλαμβανόμενες, η αίσθηση ασφάλειας κλονίζεται, ακόμη κι αν η καθημερινότητά τους συνεχίζεται κανονικά.
Η επιστημονική βιβλιογραφία έχει δείξει ότι η έμμεση έκθεση σε τρομακτικά γεγονότα (μέσω τηλεόρασης/διαδικτύου) μπορεί να συνδεθεί με αυξημένη δυσφορία και συμπτώματα στρες στα παιδιά. Σε κλασική μελέτη μετά από τρομοκρατικό γεγονός στις ΗΠΑ (11η Σεπτεμβρίου), τα παιδιά που εκτέθηκαν περισσότερο σε τηλεοπτικές εικόνες και ρεπορτάζ εμφάνισαν υψηλότερα επίπεδα μετατραυματικών αντιδράσεων (όπως έντονος φόβος, επαναλαμβανόμενες σκέψεις/εικόνες, δυσκολία ύπνου).
Δεν σημαίνει ότι κάθε παιδί θα εμφανίσει «τραύμα». Σημαίνει, όμως, ότι ο εγκέφαλος ενός παιδιού μπορεί να «διαβάσει» την επανάληψη των εικόνων ως συνεχή απειλή.
Αυτό συχνά εκδηλώνεται με τρόπους που οι γονείς δεν συνδέουν άμεσα με τις ειδήσεις: ευερεθιστότητα, προσκόλληση, σωματικά ενοχλήματα (πονοκέφαλοι/πόνοι κοιλιάς), διαταραχές ύπνου, φόβοι αποχωρισμού ή ξαφνικές ερωτήσεις για θάνατο και ασφάλεια.
Πόλεμος – Γιατί έχει σημασία να μιλήσουμε πρώτοι, ακόμη κι αν τα παιδιά «δεν ρωτήσουν»
Πολλά παιδιά δεν ρωτούν. Όχι επειδή δεν τα απασχολεί αυτό που συμβαίνει, αλλά επειδή δεν ξέρουν πώς να το διατυπώσουν, επειδή φοβούνται ότι θα στενοχωρήσουν τους γονείς ή επειδή αντιλαμβάνονται ότι οι μεγάλοι γύρω τους είναι ήδη φορτισμένοι. Η σιωπή, όμως, δεν σημαίνει αδιαφορία. Συχνά σημαίνει ότι το παιδί προσπαθεί μόνο του να βγάλει νόημα από αποσπασματικές εικόνες και φράσεις.
Και όταν λείπουν καθαρές, ήρεμες εξηγήσεις, ο παιδικός νους καλύπτει τα κενά με φαντασία. Οι αναπτυξιακοί ψυχολόγοι γνωρίζουν καλά ότι τα παιδιά, ιδίως στις μικρότερες ηλικίες, τείνουν να σκέφτονται με πιο «μαγικό» ή μοσοδιάστατο τρόπο. Αν δουν επαναλαμβανόμενες εικόνες βομβαρδισμών ή ακούσουν λέξεις όπως «παγκόσμιος πόλεμος», μπορεί να υποθέσουν ότι ο κίνδυνος είναι άμεσος ή γενικευμένος, ακόμη κι αν γεωγραφικά είναι μακριά.
Ο γονιός ως «φίλτρο»
Η σημασία του οικογενειακού πλαισίου έχει τεκμηριωθεί και ερευνητικά. Σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Journal of Family Psychology μετά τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου, τα παιδιά που συζητούσαν τα γεγονότα με τους γονείς τους και λάμβαναν επεξηγηματικό, καθησυχαστικό πλαίσιο, εμφάνισαν λιγότερα συμπτώματα άγχους και μετατραυματικού στρες, σε σχέση με τα παιδιά που είχαν υψηλή έκθεση στα ΜΜΕ, χωρίς αντίστοιχη γονική διαμεσολάβηση.
Υπάρχουν παρεμβάσεις που δείχνουν ότι η σωστή καθοδήγηση των γονιών μπορεί να μειώσει την απειλή που «νιώθει» το παιδί από τις ειδήσεις. Σε κλινική μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Journal of Consulting and Clinical Psychology, γονείς (κυρίως μητέρες) εκπαιδεύτηκαν σε πρακτικές «media literacy» και αντιμετώπισης. Πώς να μιλούν στα παιδιά για τρομακτικές ειδήσεις, πώς να ρυθμίζουν τη δική τους ένταση και πώς να βοηθούν το παιδί να εκτιμήσει ρεαλιστικά τον προσωπικό κίνδυνο. Τα αποτελέσματα έδειξαν μείωση των «εκτιμήσεων απειλής» σε αυτά τα παιδιά σε σύγκριση με ομάδα χωρίς εκπαίδευση.
Με άλλα λόγια, όταν οι ενήλικες δεν δίνουν πλαίσιο, το παιδί κρατά το πιο έντονο κομμάτι. Την εικόνα της έκρηξης, τον τόνο ανησυχίας στη φωνή, τη φράση «η κατάσταση κλιμακώνεται».
Όταν όμως υπάρχει ένας σταθερός ενήλικος που «μεταφράζει» την πληροφορία, βάζει όρια στην έκθεση και βοηθά το παιδί να διαχωρίσει το μακριά από το κοντά, η ίδια είδηση αποκτά διαφορετικό ψυχικό βάρος.
UNICEF – 6 τρόποι να στηρίξετε και να καθησυχάσετε τα παιδιά σας όταν ακούν για πόλεμο
Η UNICEF, έχει διαμορφώσει έναν σαφή οδηγό επικοινωνίας για τους γονείς. Πρόκειται για απλές αλλά ουσιαστικές κατευθυντήριες γραμμές που βοηθούν να ανοίξει ο διάλογος με ασφάλεια, να περιοριστεί το άγχος και να ενισχυθεί η αίσθηση σταθερότητας των παιδιών.
1. Μάθετε τι γνωρίζουν και πώς αισθάνονται
Διαλέξτε μια στιγμή και ένα περιβάλλον όπου το θέμα μπορεί να προκύψει φυσικά και το παιδί να νιώθει άνετα ώστε να να μιλήσει. Για παράδειγμα στο οικογενειακό τραπέζι. Αποφύγετε να ανοίξετε τη συζήτηση λίγο πριν τον ύπνο.
Ξεκινήστε ρωτώντας τι έχει ήδη ακούσει και πώς νιώθει. Κάποια παιδιά μπορεί να γνωρίζουν ελάχιστα και να μην ενδιαφέρονται να συζητήσουν. Άλλα μπορεί να ανησυχούν σιωπηλά. Στα μικρότερα παιδιά, το σχέδιο, το παιχνίδι ή μια ιστορία μπορούν να λειτουργήσουν ως γέφυρα για να ανοίξει η κουβέντα.
Τα παιδιά ενημερώνονται από παντού, τηλεόραση, διαδίκτυο, σχολείο, φίλους. Είναι σημαντικό να διερευνήσετε τι ακριβώς έχουν δει ή ακούσει. Έτσι μπορείτε να τα καθησυχάσετε και να διορθώσετε τυχόν παρανοήσεις.
Μην υποτιμάτε τις ανησυχίες τους. Αν ρωτήσουν κάτι που σας φαίνεται υπερβολικό, όπως «Θα πεθάνουμε όλοι;», καθησυχάστε τα ότι δεν πρόκειται να συμβεί κάτι τέτοιο. Ωστόσο, προσπαθήστε να καταλάβετε από πού προέκυψε ο φόβος. Όταν εντοπίσετε την πηγή της ανησυχίας, μπορείτε να απαντήσετε πιο ουσιαστικά.
Αναγνωρίστε τα συναισθήματά τους και διαβεβαιώστε τα ότι όσα νιώθουν είναι φυσιολογικά. Δείξτε ότι τα ακούτε πραγματικά και υπενθυμίστε τους ότι μπορούν να σας μιλήσουν όποτε θελήσουν.
2. Μιλήστε ήρεμα και με τρόπο κατάλληλο για την ηλικία τους
Τα παιδιά έχουν δικαίωμα να γνωρίζουν τι συμβαίνει στον κόσμο. Οι ενήλικες, όμως, έχουν ευθύνη να τα προστατεύουν από περιττή συναισθηματική επιβάρυνση. Χρησιμοποιήστε απλή γλώσσα, προσαρμοσμένη στην ηλικία τους. Παρατηρήστε τις αντιδράσεις τους και προσαρμόστε τον τόνο σας ανάλογα.
Είναι φυσιολογικό να νιώθετε κι εσείς στενοχώρια ή ανησυχία. Να θυμάστε, όμως, ότι τα παιδιά «διαβάζουν» τα συναισθήματα των ενηλίκων. Προσπαθήστε να μιλάτε ήρεμα και να ελέγχετε τη γλώσσα του σώματος και τις εκφράσεις σας.
Καθησυχάστε τα όσο μπορείτε ότι είναι ασφαλή. Υπενθυμίστε τους ότι πολλοί άνθρωποι σε όλο τον κόσμο εργάζονται για να σταματήσει η σύγκρουση και να αποκατασταθεί η ειρήνη.
Δεν χρειάζεται να έχετε απαντήσεις για όλα. Μπορείτε να πείτε ότι θα αναζητήσετε πληροφορίες ή, με τα μεγαλύτερα παιδιά, να ψάξετε μαζί αξιόπιστες πηγές. Εξηγήστε ότι δεν είναι όλα όσα κυκλοφορούν στο διαδίκτυο ακριβή και δείξτε τους πώς να αναγνωρίζουν αξιόπιστες πηγές ενημέρωσης.
3. Καλλιεργήστε τη συμπόνια, όχι τον στιγματισμό
Οι συγκρούσεις συχνά συνοδεύονται από προκαταλήψεις και διακρίσεις. Αποφύγετε χαρακτηρισμούς όπως «κακοί άνθρωποι» ή «κακοί λαοί». Αντίθετα, αξιοποιήστε τη συζήτηση για να ενισχύσετε την ενσυναίσθηση, για τις οικογένειες που αναγκάζονται να φύγουν από τα σπίτια τους, για τα παιδιά που ζουν δύσκολες συνθήκες.
Ακόμη κι αν ο πόλεμος συμβαίνει μακριά, μπορεί να τροφοδοτήσει διακρίσεις κοντά μας. Ελέγξτε αν το παιδί έχει βιώσει ή αναπαράγει εκφοβισμό. Υπενθυμίστε ότι όλοι αξίζουν ασφάλεια και σεβασμό, στο σχολείο και στην κοινωνία. Ο εκφοβισμός και οι διακρίσεις είναι πάντα λάθος και η καλοσύνη είναι πάντα επιλογή.
4. Εστιάστε σε όσους βοηθούν
Τα παιδιά χρειάζεται να γνωρίζουν ότι, παρά τις δυσκολίες, υπάρχουν άνθρωποι που προσφέρουν βοήθεια και δείχνουν θάρρος. Αναζητήστε θετικά παραδείγματα: διασώστες, εθελοντές, πολίτες που στηρίζουν όσους έχουν ανάγκη, παιδιά που υψώνουν φωνή υπέρ της ειρήνης.
Η αίσθηση ότι μπορούν κι εκείνα να κάνουν κάτι, όσο μικρό κι αν είναι, προσφέρει ανακούφιση. Μπορούν να ζωγραφίσουν ένα μήνυμα ειρήνης, να γράψουν ένα ποίημα ή να συμμετάσχουν σε μια δράση αλληλεγγύης. Η ενεργή συμμετοχή μετατρέπει το αίσθημα αδυναμίας σε αίσθημα συμβολής.
5. Κλείστε τη συζήτηση με φροντίδα
Όταν ολοκληρώνετε την κουβέντα, βεβαιωθείτε ότι το παιδί δεν μένει φορτισμένο. Παρατηρήστε τη στάση του σώματος, τον τόνο της φωνής, την αναπνοή του. Υπενθυμίστε του ότι είστε εκεί για να το ακούτε και να το στηρίζετε όποτε το χρειάζεται. Αν η συζήτηση γίνεται κοντά στην ώρα του ύπνου, κλείστε με κάτι θετικό και γνώριμο, όπως ένα αγαπημένο παραμύθι ή μια ήρεμη ρουτίνα.
6. Συνεχίστε να ρωτάτε και να παρατηρείτε
Όσο οι ειδήσεις συνεχίζονται, συνεχίστε κι εσείς να «τσεκάρετε» πώς είναι. Έχει νέες απορίες; Νιώθει διαφορετικά; Παρατηρήστε τυχόν αλλαγές στη συμπεριφορά, πονοκεφάλους, πόνους στο στομάχι, εφιάλτες, δυσκολίες στον ύπνο.
Κάθε παιδί αντιδρά διαφορετικά. Τα μικρότερα μπορεί να γίνουν πιο προσκολλημένα, οι έφηβοι μπορεί να εκφράσουν θυμό ή έντονη λύπη. Πολλές αντιδράσεις είναι φυσιολογικές και παροδικές. Αν όμως διαρκούν ή εντείνονται, ίσως χρειάζεται η συμβουλή ειδικού.
7 Μπορείτε να βοηθήσετε το παιδί να αποφορτιστεί με απλές τεχνικές χαλάρωσης
Πάρτε μαζί πέντε αργές αναπνοές. Μετρήστε πέντε δευτερόλεπτα στην εισπνοή και πέντε στην εκπνοή.
Εξηγήστε ότι όταν εισπνέει, η κοιλιά φουσκώνει απαλά σαν μπαλόνι, και όταν εκπνέει, ο αέρας βγαίνει αργά και ήρεμα.
Και πάνω απ’ όλα, να είστε διαθέσιμοι. Αν το παιδί επανέλθει στο θέμα, ακούστε το. Η σταθερή, ήρεμη παρουσία σας είναι το πιο ισχυρό αίσθημα ασφάλειας που μπορεί να έχει.
