Τη στιγμή που ένας γονέας συνειδητοποιεί ότι ο οικογενειακός προϋπολογισμός δεν επαρκεί πλέον για τις συνήθεις ανέσεις, σίγουρα νιώθει έναν κόμπο στο στομάχι. Όχι μόνο για τη διαχείριση των υποχρεώσεων και των λογαριασμών, αλλά και για το πώς θα εξηγήσει αυτή τη νέα πραγματικότητα στα παιδιά του.
Υπάρχει πάντα ο φόβος ότι μια τέτοια παραδοχή μπορεί να κλονίσει την αίσθηση ασφάλειας των παιδιών, να τους προκαλέσει περιττό άγχος ή να τα κάνει να νιώσουν μειονεκτικά απέναντι στους συνομηλίκους τους.
Ωστόσο, η Ρέιτσελ Σάρμαν, Λέκτορας Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο της Σάνσαϊν Κόουστ, υποστηρίζει σε άρθρο της στο Τhe Conversation, ότι η απόκρυψη της αλήθειας μπορεί να αποβεί πιο επιζήμια ακόμη και από την ίδια τη δυσκολία.
Όπως αναφέρει, τα παιδιά διαθέτουν μια έμφυτη ικανότητα να αντιλαμβάνονται την ένταση και το άγχος των γονιών τους και όταν δεν έχουν μια καθαρή εξήγηση για αυτό που νιώθουν, τείνουν να φαντάζονται σενάρια πολύ χειρότερα από την πραγματικότητα.
Η σωστή προσέγγιση, λοιπόν, δεν είναι η σιωπή, αλλά η ειλικρινής επικοινωνία, προσαρμοσμένη στην ηλικία τους.
Η στρατηγική ανάλογα με την ηλικία
Η κατανόηση της έννοιας του χρήματος διαφέρει ριζικά ανάλογα με το αναπτυξιακό στάδιο του παιδιού. Για τον λόγο αυτό, η Σάρμαν προτείνει μια διαφοροποιημένη προσέγγιση:
Για τα μικρότερα παιδιά (προσχολικής και πρώτης σχολικής ηλικίας): Η συζήτηση πρέπει να είναι απλή και καθησυχαστική. Τα παιδιά αυτής της ηλικίας χρειάζονται κυρίως την επιβεβαίωση ότι οι βασικές τους ανάγκες, όπως το φαγητό και η στέγη, είναι καλυμμένες.
Αντί για αναλύσεις, αρκεί μια φράση όπως: «Αυτή την περίοδο πρέπει να προσέχουμε λίγο παραπάνω πώς ξοδεύουμε τα χρήματά μας για παιχνίδια ή γλυκά, ώστε να έχουμε όσα χρειαζόμαστε για το σπίτι».
Για παιδιά στο τέλος του Δημοτικού: Εδώ μπορεί να εισαχθεί η έννοια των προτεραιοτήτων. Είναι χρήσιμο να καταλάβουν ότι η οικογένεια επιλέγει συνειδητά πού θα δώσει βάση. Αν, για παράδειγμα, οι διακοπές ή μια ακριβή εξωσχολική δραστηριότητα πρέπει να αναβληθούν, η εξήγηση πρέπει να επικεντρώνεται στον κοινό στόχο της οικονομικής σταθερότητας.
Για τους εφήβους: Η προσέγγιση αλλάζει και γίνεται πιο συμμετοχική. Οι έφηβοι είναι πλέον σε θέση να κατανοήσουν τη λειτουργία ενός προϋπολογισμού, γι’ αυτό και η ειδικός προτείνει να αντιμετωπίζονται ως «συνεργάτες» στη διαχείριση της κρίσης, αναλαμβάνοντας μάλιστα και κάποιο ρόλο.
Η γνώση της αλήθειας τους δίνει την ευκαιρία να αναπτύξουν οικονομική σκέψη και να νιώσουν ότι η συνεισφορά τους – για παράδειγμα, η μείωση της κατανάλωσης ρεύματος ή η επιλογή οικονομικότερων λύσεων στις εξόδους τους- είναι πολύτιμη για όλη την οικογένεια.
Όσο για την ανάθεση ενός ενεργού «ρόλου», καλλιεργεί στους εφήβους ένα αίσθημα επάρκειας (ότι δηλαδή είναι ικανοί να ανταπεξέλθουν), το οποίο λειτουργεί ως αντίδοτο στις συναισθηματικές ανησυχίες τους.
Mε απλά λόγια, παύουν να αισθάνονται ανίσχυροι μπροστά στις εξελίξεις. Η προσέγγιση αυτή βασίζεται στη «Θεωρία της Αυτοδιάθεσης», η οποία υποστηρίζει ότι κάθε άνθρωπος έχει τρεις θεμελιώδεις ψυχολογικές ανάγκες που τον βοηθούν να παραμείνει ισορροπημένος στα δύσκολα:
- Την ανάγκη για αυτονομία: Να νιώθει ότι έχει λόγο στις αποφάσεις και ότι ενεργεί με τη δική του βούληση.
- Την ανάγκη για επάρκεια: Να αισθάνεται ότι μπορεί να καταφέρει κάτι αξιόλογο και ότι οι πράξεις του έχουν ουσιαστικό αποτέλεσμα.
- Την ανάγκη για σύνδεση: Να βιώνει ένα κλίμα εμπιστοσύνης και συνεργασίας με τα άτομα που είναι σημαντικά για εκείνον.
Μετατρέποντας την κρίση σε μάθημα ζωής
Όσο κι αν ακούγεται παράδοξο, μια περίοδος οικονομικής στενότητας μπορεί να προσφέρει στα παιδιά πολύτιμα εφόδια για το μέλλον. Η ακαδημαϊκή έρευνα δείχνει ότι η επαφή με ελεγχόμενες δυσκολίες είναι ακριβώς αυτό που χτίζει την ανθεκτικότητά τους, προετοιμάζοντάς τα για τις αληθινές προκλήσεις της ζωής.
Ωστόσο, η ανθεκτικότητα αυτή δεν καλλιεργείται απλώς και μόνο μέσω της στέρησης, αλλά μέσα από τη θετική στάση που υιοθετεί η οικογένεια απέναντι στις προκλήσεις.
Το κλειδί είναι να μετατοπιστεί η προσοχή, από αυτό που «χάθηκε» σε αυτό που μπορεί να κερδηθεί μέσα από τη νέα κατάσταση. Και αυτό απαιτεί από μέρους των γονιών πολύ λεπτούς χειρισμούς
Για να επιτευχθεί αυτή η νοηματική αλλαγή και να διατηρηθεί η συνοχή της οικογένειας, οι γονείς μπορούν να εστιάσουν στα εξής σημεία:
- Διαχωρισμός επιθυμιών και αναγκών: Είναι μια ιδανική ευκαιρία για να μάθουν τα παιδιά ότι η ποιότητα ζωής δεν ταυτίζεται απαραίτητα με την κατανάλωση. Η χαρά μπορεί να βρεθεί σε απλές, ανέξοδες δραστηριότητες, όπως μια βόλτα στη φύση ή μια βραδιά παιχνιδιού στο σπίτι.
- Έμφαση στη δημιουργικότητα: Η έλλειψη πόρων συχνά γεννά δημιουργικές λύσεις. Η αναζήτηση τρόπων για να διασκεδάσει η οικογένεια χωρίς κόστος, μπορεί να γίνει μια ευχάριστη πρόκληση που θα φέρει τα μέλη πιο κοντά.
- Διατήρηση της ψυχραιμίας: Το σημαντικότερο είναι ο τρόπος με τον οποίο οι γονείς διαχειρίζονται το δικό τους άγχος. Αν οι γονείς δείχνουν ότι η κατάσταση είναι διαχειρίσιμη και ότι υπάρχει σχέδιο δράσης, τα παιδιά θα νιώσουν ασφαλή.
Εν κατακλείδι, ο στόχος δεν είναι να μετατραπούν τα παιδιά σε «μικρούς λογιστές» που θα ανησυχούν για κάθε ευρώ, αλλά να κατανοήσουν ότι τα οικονομικά σκαμπανεβάσματα είναι μέρος της ζωής. Με ειλικρίνεια, ψυχραιμία και ομαδικό πνεύμα, μια περίοδος οικονομικής πίεσης μπορεί να διδάξει στα παιδιά την αξία της προσαρμοστικότητας και της οικογενειακής αλληλεγγύης.
