Ο λόγος για τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα, τα οποία έχουν βρεθεί στο επίκεντρο επιστημονικών ερευνών για τις πιθανές επιπτώσεις τους στην υγεία του εγκεφάλου.

Μια μεγάλη μελέτη, που παρουσιάστηκε το 2022 στο Διεθνές Συνέδριο της Ένωσης Αλτσχάιμερ στο Σαν Ντιέγκο, διαπίστωσε ότι οι άνθρωποι που λαμβάνουν περισσότερο από το 20% των ημερήσιων θερμίδων τους από υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα ενδέχεται να εμφανίζουν ταχύτερη γνωστική έκπτωση.

Τα ευρήματα προκαλούν προβληματισμό, ιδιαίτερα αν αναλογιστεί κανείς ότι σε πολλές δυτικές χώρες τα συγκεκριμένα προϊόντα αποτελούν μεγάλο μέρος της καθημερινής διατροφής.

Τι έδειξε η έρευνα σε περισσότερους από 10.000 ανθρώπους

Ερευνητές που ειδικεύονται στη γηριατρική παρακολούθησαν περισσότερους από 10.000 άνδρες και γυναίκες στη Βραζιλία για χρονικό διάστημα που έφτασε έως και τα δέκα χρόνια.

Οι συμμετέχοντες υποβλήθηκαν σε δοκιμασίες αξιολόγησης των γνωστικών τους ικανοτήτων, ώστε να εξεταστεί κατά πόσο οι διατροφικές τους συνήθειες σχετίζονταν με μεταβολές στη λειτουργία του εγκεφάλου.

Σύμφωνα με τα αποτελέσματα, όσοι κατανάλωναν τις μεγαλύτερες ποσότητες υπερεπεξεργασμένων τροφίμων παρουσίασαν:

• 28% ταχύτερο ρυθμό συνολικής γνωστικής έκπτωσης.
• 25% ταχύτερο ρυθμό έκπτωσης των εκτελεστικών λειτουργιών, δηλαδή δεξιοτήτων που σχετίζονται με τον προγραμματισμό, τη συγκέντρωση, τη λήψη αποφάσεων και την οργάνωση της καθημερινότητας.

Οι ερευνητές διαπίστωσαν συσχέτιση ανάμεσα στη μεγάλη κατανάλωση αυτών των τροφίμων και στην επιδείνωση της γνωστικής λειτουργίας, χωρίς αυτό να αποδεικνύει ότι τα συγκεκριμένα προϊόντα αποτελούν από μόνα τους την αιτία της.

Η δρ Κλαούντια Σουεμότο, μία από τις συγγραφείς της μελέτης, εξήγησε στο CNN ότι στη Βραζιλία τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα αντιπροσωπεύουν περίπου το 25% έως 30% των θερμίδων που καταναλώνει κατά μέσο όρο ο πληθυσμός.

«Έχουμε McDonald’s, Burger King και τρώμε πολλή σοκολάτα και λευκό ψωμί», ανέφερε χαρακτηριστικά.

Ποια τρόφιμα θεωρούνται υπερεπεξεργασμένα

Δεν είναι όλα τα επεξεργασμένα τρόφιμα ίδια.

Ορισμένα προϊόντα, όπως ο τόνος σε κονσέρβα ή τα κονσερβοποιημένα λαχανικά, υφίστανται σχετικά απλές διαδικασίες επεξεργασίας, με την προσθήκη αλατιού, λαδιού ή άλλων συστατικών. Αντίθετα, τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα παράγονται συνήθως με εκτεταμένη βιομηχανική επεξεργασία και τη χρήση συστατικών που προέρχονται από εκχυλίσματα ή τροποποιημένα συστατικά τροφίμων.

Σύμφωνα με το Harvard Health, σε αυτά μπορεί να περιλαμβάνονται άμυλα, πρόσθετα σάκχαρα, λίπη και υδρογονωμένα έλαια. Συχνά περιέχουν επίσης τεχνητά αρώματα, χρωστικές, σταθεροποιητές και άλλα πρόσθετα που χρησιμοποιούνται για τη βελτίωση της γεύσης, της υφής ή της διάρκειας συντήρησης.

Στην κατηγορία αυτή μπορούν να εντάσσονται, ανάλογα με τη σύνθεσή τους:

• Συσκευασμένα μπισκότα, κέικ και γλυκίσματα.
• Αλμυρά σνακ, όπως ορισμένα πατατάκια και κράκερ.
• Έτοιμα κατεψυγμένα γεύματα και πίτσες.
• Αναψυκτικά με ζάχαρη.
• Χοτ ντογκ, αλλαντικά και άλλα βιομηχανικά επεξεργασμένα προϊόντα κρέατος.
• Πολλά γεύματα γρήγορης εστίασης.

Η ταξινόμηση εξαρτάται από τον τρόπο παρασκευής και τα συστατικά κάθε προϊόντος, όχι απλώς από το αν είναι συσκευασμένο ή κατεψυγμένο.

Πώς μπορεί να επηρεάζεται ο εγκέφαλος

Η μελέτη στη Βραζιλία δεν είναι η μοναδική που έχει εντοπίσει σχέση ανάμεσα στην κατανάλωση υπερεπεξεργασμένων τροφίμων και στις γνωστικές λειτουργίες.

Άλλη έρευνα, που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό The Journals of Gerontology, συνέδεσε την κατανάλωση υπερεπεξεργασμένων προϊόντων κρέατος, ελαίων και επαλειμμάτων με γνωστική έκπτωση σε ηλικιωμένους που έπασχαν από διαβήτη τύπου 2.

Παράλληλα, μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Nutrition εξέτασε τον πιθανό ρόλο της διατροφής στη σύνθεση του εντερικού μικροβιώματος.

Σύμφωνα με τους ερευνητές, οι αλλαγές στα βακτήρια του εντέρου ενδέχεται να επηρεάζουν μηχανισμούς που σχετίζονται με νευροεκφυλιστικές παθήσεις.

Επιπλέον, διατροφικά πρότυπα πλούσια σε λιπαρά και απλούς υδατάνθρακες έχουν συσχετιστεί με νευροφλεγμονή και μειωμένη γνωστική απόδοση.

Οι μηχανισμοί αυτοί εξακολουθούν να διερευνώνται και δεν έχει αποδειχθεί ότι η κατανάλωση ενός συγκεκριμένου υπερεπεξεργασμένου τροφίμου προκαλεί άμεσα νευροεκφυλιστική νόσο.

Δεν επηρεάζεται μόνο ο εγκέφαλος

Η επιστημονική ανησυχία για τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα δεν περιορίζεται στις πιθανές επιπτώσεις τους στη μνήμη και στη συγκέντρωση.

Μελέτες έχουν συσχετίσει την υψηλή κατανάλωσή τους με διάφορα προβλήματα υγείας, όπως η μειωμένη μυϊκή δύναμη και η εξασθένηση της δύναμης λαβής.

Έχουν επίσης καταγραφεί συσχετίσεις με αυξημένο κίνδυνο καρδιαγγειακών και στεφανιαίων παθήσεων, εγκεφαλοαγγειακών νοσημάτων, διαβήτη τύπου 2 και θνησιμότητας από κάθε αιτία.

Ωστόσο, οι συσχετίσεις αυτές δεν σημαίνουν ότι όλα τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα έχουν την ίδια επίδραση ή ότι κάθε σχετικός κίνδυνος οφείλεται αποκλειστικά στην επεξεργασία τους.

Πόσο συχνά μπορούμε να τα καταναλώνουμε;

Σύμφωνα με την έρευνα, στόχος είναι ο περιορισμός των υπερεπεξεργασμένων τροφίμων σε λιγότερο από το 20% των συνολικών ημερήσιων θερμίδων.

Για παράδειγμα, σε μια διατροφή 2.000 θερμίδων, το ποσοστό αυτό αντιστοιχεί σε περίπου 400 θερμίδες.

Πρόκειται, ωστόσο, για ενδεικτική πρόταση που βασίζεται στα ευρήματα της συγκεκριμένης έρευνας και όχι για καθολικά καθιερωμένο επιστημονικό όριο ασφαλείας.

Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι η συνολική ποιότητα της διατροφής έχει μεγάλη σημασία. Η συχνότερη επιλογή λαχανικών, φρούτων, οσπρίων, προϊόντων ολικής άλεσης και άλλων λιγότερο επεξεργασμένων τροφίμων μπορεί να συμβάλει σε ένα πιο ισορροπημένο διατροφικό πρότυπο.

Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι η συστηματική και υπερβολική κατανάλωση υπερεπεξεργασμένων τροφίμων ενδέχεται να συνδέεται με ταχύτερη γνωστική γήρανση. Αν και απαιτούνται περισσότερες έρευνες για να αποσαφηνιστούν οι αιτιώδεις μηχανισμοί, τα διαθέσιμα ευρήματα ενισχύουν τη σημασία μιας ποιοτικής και ισορροπημένης διατροφής για τη μακροπρόθεσμη υγεία του εγκεφάλου.