Γιατί κάποιοι άνθρωποι καταλήγουν ξανά και ξανά σε σχέσεις που μοιάζουν διαφορετικές στην αρχή, αλλά τελικά ακολουθούν σχεδόν το ίδιο μοτίβο;
Η εξήγηση δεν βρίσκεται απαραίτητα στην «κακή τύχη». Η ψυχολογία δείχνει ότι προηγούμενες εμπειρίες, το στιλ προσκόλλησης και η εξοικείωση με συγκεκριμένες συμπεριφορές, μπορούν να επηρεάζουν το ποιον θεωρούμε ελκυστικό ή ασφαλή σύντροφο.
Όταν το γνώριμο μοιάζει ασφαλές
Ένας από τους μηχανισμούς που μπορεί να επηρεάζουν τις επιλογές μας είναι η λεγόμενη repetition compulsion, δηλαδή η τάση να επαναλαμβάνουμε μοτίβα από το παρελθόν, ακόμη και όταν μας προκαλούν δυσφορία.
Η ιδέα είναι ότι ένας άνθρωπος μπορεί ασυνείδητα να επιστρέφει σε γνώριμες δυναμικές, σαν να επιχειρεί κάθε φορά να πετύχει ένα διαφορετικό αποτέλεσμα.
Έτσι, για παράδειγμα, κάποιος που έχει μεγαλώσει με συναισθηματικά απόμακρους ή απρόβλεπτους ανθρώπους μπορεί αργότερα να έλκεται από συντρόφους με παρόμοια χαρακτηριστικά. Όχι επειδή επιθυμεί μια δύσκολη σχέση, αλλά επειδή αυτή η συναισθηματική δυναμική του είναι ήδη γνωστή.
Το στιλ προσκόλλησης μπορεί να επηρεάζει την επιλογή συντρόφου
Σημαντικό ρόλο μπορεί να παίζει και το attachment style, δηλαδή ο τρόπος με τον οποίο μαθαίνουμε να σχετιζόμαστε συναισθηματικά με τους άλλους.
Άτομα με αγχώδες στιλ προσκόλλησης μπορεί, για παράδειγμα, να έλκονται από πιο αποστασιοποιημένους συντρόφους. Η απόσταση του ενός ενισχύει την ανάγκη του άλλου για εγγύτητα, δημιουργώντας έναν κύκλο έντασης και ανασφάλειας.
Και ενώ μια τέτοια σχέση μπορεί να είναι κουραστική, ταυτόχρονα μπορεί να μοιάζει παράξενα «φυσιολογική» επειδή επαναλαμβάνει μια ήδη γνώριμη συναισθηματική εμπειρία.
Γιατί μας ελκύει αυτό που γνωρίζουμε
Στην ψυχολογία υπάρχει και η έννοια του mere exposure effect, ή αλλιώς της επίδρασης της εξοικείωσης. Με απλά λόγια, έχουμε συχνά την τάση να προτιμούμε ανθρώπους, συμπεριφορές ή καταστάσεις που μας είναι γνώριμες.
Αυτό συνήθως είναι χρήσιμο γιατί το οικείο μειώνει την αβεβαιότητα. Στις σχέσεις όμως μπορεί να λειτουργήσει και εναντίον μας, όταν αυτό που μας είναι γνώριμο είναι η συναισθηματική αστάθεια, η έλλειψη διαθεσιμότητας ή η συνεχής ανάγκη να «κερδίσουμε» την προσοχή κάποιου.
Πότε μια δύσκολη σχέση γίνεται πραγματικά προβληματική
Ο όρος «τοξική σχέση» χρησιμοποιείται πλέον πολύ εύκολα. Μια σχέση όμως δεν είναι προβληματική απλώς επειδή υπάρχουν διαφωνίες ή δύσκολες περίοδοι.
Πιο ανησυχητικό είναι όταν επαναλαμβάνονται σταθερά συμπεριφορές όπως:
- υποτίμηση των συναισθημάτων ή των αναγκών του άλλου,
- συστηματική μετατόπιση ευθυνών,
- έλλειψη αμοιβαιότητας,
- έντονη κριτική και αμυντική επικοινωνία,
- συνεχής παραβίαση ορίων,
- αίσθημα ότι πρέπει κανείς να «περπατά σε τεντωμένο σκοινί» για να αποφύγει μια σύγκρουση.
Με την πάροδο του χρόνου, τέτοιες δυναμικές μπορούν να επηρεάσουν την αυτοεκτίμηση και να κάνουν έναν άνθρωπο να αμφισβητεί ακόμη και τη δική του κρίση.
Πώς σπάει το μοτίβο 1
Το πρώτο βήμα είναι να αναγνωριστεί αν υπάρχει πράγματι επαναλαμβανόμενο μοτίβο.
Χρήσιμο μπορεί να είναι να κοιτάξει κάποιος πίσω στις προηγούμενες σχέσεις του και να αναρωτηθεί:
- Ποια χαρακτηριστικά είχαν κοινά οι σύντροφοί μου;
- Τι μου έλειπε συνήθως από αυτές τις σχέσεις;
- Υπήρχαν συμπεριφορές που αποδεχόμουν παρότι με πλήγωναν;
- Επέλεγα συχνά ανθρώπους που δεν ήταν συναισθηματικά διαθέσιμοι;
- Υπάρχει κάτι σε αυτές τις σχέσεις που μου θυμίζει παλιότερες εμπειρίες;
Η αναγνώριση του μοτίβου μπορεί να βοηθήσει ώστε η επιλογή συντρόφου να γίνεται λιγότερο αυτόματα και περισσότερο με βάση στοιχεία όπως η σταθερότητα, η ενσυναίσθηση, η συναισθηματική ωριμότητα και ο σεβασμός των ορίων.
Πώς σπάει το μοτίβο 2
Αφού αναγνωρίσουμε ότι επαναλαμβάνουμε το ίδιο μοτίβο στις σχέσεις μας, το επόμενο βήμα είναι να αλλάξουμε τον τρόπο με τον οποίο επιλέγουμε και αξιολογούμε έναν σύντροφο.
- Ακούστε τα πρώτα σημάδια δυσφορίας. Αν από νωρίς αισθάνεστε ότι κάτι δεν σας ταιριάζει, ότι δεν μπορείτε να είστε ο εαυτός σας ή ότι η σχέση σας δημιουργεί περισσότερη ένταση παρά ασφάλεια, αξίζει να μην αγνοήσετε αυτή την αίσθηση.
- Μην επιλέγετε πάντα τον ίδιο «τύπο» ανθρώπου. Η άμεση έλξη ή τα γνώριμα χαρακτηριστικά δεν είναι απαραίτητα ένδειξη συμβατότητας. Περισσότερη σημασία έχουν στοιχεία όπως η καλοσύνη, η συναισθηματική ωριμότητα, η ειλικρίνεια, η σταθερότητα και ο σεβασμός.
- Βάλτε σαφή όρια και κρατήστε καθαρή εικόνα της σχέσης. Mπορεί να είναι χρήσιμο να καταγράφετε επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές και να τις συζητάτε με ανθρώπους που εμπιστεύεστε. Να ζητάτε και τη δική τους γνώμη σε σχέση με το τι εκείνοι παρατηρούν. Αυτό βοηθά να ξεχωρίσετε την πραγματική συμπεριφορά του συντρόφου από αυτό που ελπίζετε ότι μπορεί να γίνει στο μέλλον.
Το «ήρεμο» μπορεί στην αρχή να φαίνεται λιγότερο ελκυστικό
Υπάρχει και ένα ακόμη παράδοξο: όταν κάποιος έχει συνηθίσει σχέσεις με ένταση και αστάθεια, μια πιο σταθερή σχέση μπορεί αρχικά να του φαίνεται λιγότερο συναρπαστική.
Αυτό δεν σημαίνει ότι υπάρχει κάτι «λάθος» με τη σταθερότητα. Μπορεί απλώς ο εγκέφαλος να χρειάζεται χρόνο για να πάψει να συνδέει την ένταση με την έλξη.
Η αυτοπαρατήρηση, η αυτοσυμπόνοια, η θέσπιση ορίων και, όταν χρειάζεται, η ψυχοθεραπεία μπορούν να βοηθήσουν στην κατανόηση αυτών των μοτίβων και στη δημιουργία πιο υγιών σχέσεων.
