Σε μια αποφασιστική επιχείρηση για τη διάσωση της πολιτιστικής κληρονομιάς, αστυνομικοί από το Νούρνταγι στην επαρχία Γκαζιαντέπ (Αντιόχεια του Ταύρου), στη νοτιοανατολική Τουρκία, κατάσχεσαν δύο σπάνια, αρχαία μωσαϊκά και συνέλαβαν τρεις υπόπτους – με τα αρχικά E.Ç., M.B., και M.B.— για απόπειρα παράνομης πώλησης πολιτιστικών έργων τέχνης, τα οποία έφτασαν στην κατοχή τους μέσα από κύκλωμα αρχαιοκαπηλίας.
Οι αστυνομικοί σταμάτησαν το όχημα του E.Ç., στο εσωτερικό του οποίου βρέθηκαν τα μωσαϊκά. Τα τεχνουργήματα, τα οποία θεωρούνται ανεκτίμητης πολιτιστικής και ιστορικής αξίας, παραδόθηκαν αμέσως στη διεύθυνση του μουσείου της πόλης Γκαζιαντέπ.
Οι αρχές επιβεβαίωσαν πως, οι ύποπτοι παραμένουν υπό κράτηση, όσο συνεχίζονται οι έρευνες.
Μωσαϊκά της ρωμαϊκής εποχής απεικονίζουν θεούς και πλάσματα της θάλασσας
Τα μωσαϊκά που κατασχέθηκαν από τις τουρκικές αρχές, παραπέμπουν σε σκηνές της αρχαιο-ελληνικής εποχής, απεικονίζοντας θεούς και πλάσματα της θάλασσας, αν και πρέπει πρώτα να γίνει ολοκληρωμένη ανάλυση.
Τα μωσαϊκά, απεικονίζουν περίτεχνες απεικονίσεις μυθολογικών μορφών της θάλασσας. Στο ορθογώνιο μωσαϊκό, στα δεξιά, η κεντρική μορφή φοράει στέμμα – ή διακοσμητικό κάλυμμα στο κεφάλι, υποδηλώνοντας πως μπορεί να είναι κάποια θεά της θάλασσας, όπως η Θέτιδα ή η Τηθύς, κόρη του του Ουρανού και της Γαίας.
Την κεντρική μορφή, περιβάλλουν μορφές που μοιάζουν στον Τρίτωνα ή σε Νηρηίδες, οι οποίες σχετίζονται με τις θεότητες της θάλασσας. Πάνω από τη σκηνή, θραύσματα με ελληνικά γράμματα, μπορεί να δηλώνουν την ταυτότητα της θεάς, όπως με τις επιγραφές που παρατηρούνται σε παρόμοια μωσαϊκά.
Το κυκλικό μωσαϊκό στα αριστερά, απεικονίζει γυμνές μορφές και θαλάσσια πλάσματα σε οβάλ σύνθεση, οι οποίες αναπαριστούν ατομικές, μυθολογικές ή αλληγορικές σκηνές, οι οποίες πιθανόν αναπαριστούν της Νηρηίδες ή τους Τρίτωνες, όπως σε ρωμαϊκά μωσαϊκά. Μαζί, τα μωσαϊκά συνθέτουν μια μυθολογική εικόνα, με την κεντρική, γυναικεία μορφή να είναι ίσως μια θεά της θάλασσας, η οποία περιβάλλεται από άλλες θαλάσσιες οντότητες.
Ο θησαυρός του Γκαζιαντέπ: το μωσαϊκό με την “Τσιγγάνα”
Στο Γκαζιαντέπ βρίσκεται το παγκόσμιας φήμης μουσείο μωσαϊκών στο Ζεύγμα, στον Ευφράτη ένα από τα μεγαλύτερα μουσείο μωσαϊκών. Στεγάζει χιλιάδες τετραγωνικά μέτρα αρχαίων μωσαϊκών, τα περισσότερα από τα οποία ανάγονται στη ρωμαϊκή περίοδο και την Ύστερη Αρχαιότητα.
Το πιο εμβληματικό έργο του μουσείου, το μωσαϊκό με την “Τσιγγάνα”, απεικονίζει μια νέα γυναίκα με αφοπλιστικά εκφραστικά μάτια, η οποία φοράει ένα πολύχρωμο σάλι και κρατάει ένα ντέφι.
Είναι φιλοτεχνημένο τον 2ο ή τον 3ο αιώνα μ.Χ.
Το τεχνούργημα το οποίο άλλοτε ήταν κομμάτι του δαπέδου κάποιας έπαυλης, συναρπάζει και έχει συνδεθεί με την Μόνα Λίζα – λόγω της αινιγματικής ματιάς της γυναίκας. Ο συμβολισμός της, είναι αντικείμενο έντονων συζητήσεων. Μπορεί να απεικονίζει μια μαινάδα, τη θεά της Γης – τη Γαία, ή την μορφή του Μεγάλου Αλεξάνδρου, καλυμμένη.
Είναι ενδιαφέρον ότι, 12 θραύσματα του μωσαϊκού είχαν πωληθεί λαθραία στις ΗΠΑ το 1960 και κατέληξαν στο Πανεπιστήμιο Μπόουλινγκ Γκριν.
Το 2018, μετά από συντονισμένες προσπάθειες για τον επαναπατρισμό τους, τα κομμάτια αυτά επέστρεψαν και ενώθηκαν με το αυθεντικό μωσαϊκό, στο Μουσείο ψηφιδωτών του Ζεύγματος.
Το μουσείο – ειδικά η “Τσιγγάνα”, διασώθηκε από θαύμα μετά τον καταστροφικό σεισμό του 2023 στην Τουρκία και τη Συρία, και άνοιξε και πάλι για τους επισκέπτες, λίγο καιρό αργότερα. Το κυκλικό μωσαϊκό απεικονίζει γυμνές μορφές και θαλάσσια πλάσματα διατεταγμένα σε οβάλ σύνθεση, αναπαριστώντας ενδεχομένως ατομικές μυθολογικές ή αλληγορικές σκηνές.
Οι νομικές συνέπειες της λαθρανασκαφής
Στην τουρκική έννομη τάξη, η λαθρανασκαφή, η κατοχή ή η παράνομη διακίνηση αρχαιοτήτων, είναι σοβαρό αδίκημα.
Ο Νόμος για την Προστασία της Πολιτιστικής και Φυσικής Κληρονομιάς (Νόμος υπ’ αριθ. 2863) και οι σχετικές διατάξεις του Τουρκικού Ποινικού Κώδικα προβλέπουν αυστηρές ποινές.
Όσοι κρίνονται ένοχοι για λαθρεμπόριο ή πώληση πολιτιστικών αγαθών, έρχονται αντιμέτωποι με ποινή φυλάκισης πολλών χρόνων και σημαντικά πρόστιμα, με αυστηρότερες ποινές για τα αντικείμενα με μεγάλη ιστορική αξία.
Τα αντικείμενα που κατάσχονται μεταφέρονται μόνιμα σε μουσειακές και κρατικές συλλογές, για να διασφαλιστεί η προστασία τους.
Δέσμευση για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς
Η πρόσφατη αρπαγή, δείχνει τις αδιάλειπτες προσπάθειες της Τουρκίας για την καταπολέμηση του παράνομου εμπορίου έργων της πολιτιστικής κληρονομιάς.
Οι αρχές τονίζουν πως, κάθε επιτυχημένο εγχείρημα, προστατεύει αναντικατάστατα τεχνουργήματα, ενώ υποστηρίζει την ακαδημαϊκή έρευνα, τον τουρισμό και τη διαφύλαξη της ιστορίας.
Το μωσαϊκό της “Τσιγγάνας”, στο Γκαζιαντέπ είναι μια υπενθύμιση όσων κινδυνεύουν. Μια μοναδική κληρονομιά που πρέπει να διαφυλαχτεί για τις επόμενες γενιές.
