Ο έρωτας είναι μια από τις πιο έντονες και μεταμορφωτικές εμπειρίες της ανθρώπινης ζωής. Πρόκειται για μία βαθιά υπαρξιακή εμπειρία που μας «απορρυθμίζει», μας κινητοποιεί και παράλληλα μας «αφήνει εκτεθειμένους».
Ο έρωτας όμως στην ψηφιακή εποχή μοιάζει να αλλάζει πρόσωπο, όχι όμως και βιολογία. Ο εγκέφαλος εξακολουθεί να ενεργοποιείται από την ντοπαμίνη της προσμονής και τις «ορμόνες του δεσμού», όμως το περιβάλλον έχει μετατοπιστεί. Από τη σταδιακή ανακάλυψη στο γρήγορο swipe, από τη σωματική παρουσία στην οθόνη.
«Στη σημερινή εποχή ο έρωτας γεννιέται όλο και περισσότερο μπροστά από μια οθόνη, ενώ η επιθυμία εκφράζεται μέσα από μηνύματα και το φλερτ γίνεται μέσα από ειδοποιήσεις», αναφέρει η Ιωάννα Τσάπαλη, ψυχολόγος, κλινική σεξολόγος
Σε αυτή τη νέα πραγματικότητα, το ερώτημα που προκύπτει, σύμφωνα με την ειδικό, είναι το εξής : ερωτευόμαστε ακόμη με τον ίδιο τρόπο; Ή μήπως αυτό που βιώνουμε είναι μια παρατεταμένη διέγερση χωρίς συναισθηματικό βάθος;
Η τεχνολογία βέβαια προσφέρει αμέτρητες δυνατότητες σύνδεσης, αλλά ταυτόχρονα αναδιαμορφώνει τον τρόπο που επιθυμούμε, επιλέγουμε και δεσμευόμαστε. Η κ. Τσάπαλη σκιαγραφεί τις αλλαγές που φέρνουν οι αλγόριθμοι στον τρόπο που συνδεόμαστε και επιλέγουμε σύντροφο.
Έρωτας και εγκέφαλος
Όταν ερωτευόμαστε, εξηγεί η κ. Τσάπαλη, ενεργοποιείται το σύστημα ανταμοιβής του εγκεφάλου, κυρίως μέσω της ντοπαμίνης – ενός νευροδιαβιβαστή που σχετίζεται περισσότερο με την προσμονή, την επιθυμία και το κίνητρο, παρά με την ίδια την ικανοποίηση. Η ντοπαμίνη, με άλλα λόγια, δεν παράγει την ευχαρίστηση αυτή καθαυτή, αλλά μας ωθεί να πλησιάσουμε το πρόσωπο που μας ελκύει, να το σκεφτόμαστε διαρκώς, να επενδύσουμε σε αυτό.
Την ίδια στιγμή, μειώνεται προσωρινά η δραστηριότητα περιοχών που σχετίζονται με την κριτική σκέψη και τον φόβο, όπως ο προμετωπιαίο φλοιός και η αμυγδαλή, γεγονός που εξηγεί και την εξιδανίκευση των συντρόφων μας κατά τα πρώτα στάδια του έρωτα.
Με τον χρόνο όμως, όταν η σχέση σταθεροποιηθεί, αυξάνονται κι άλλες ορμόνες όπως η ωκυτοκίνη και η βασοπρεσσίνη, οι λεγόμενες και «ορμόνες του δεσμού», που ενισχύουν το συναισθηματικό δέσιμο και την αίσθηση ασφάλειας.
«Στη φυσική του εξέλιξη, λοιπόν, ο έρωτας έχει ρυθμό: προσέγγιση, σταδιακή αποκάλυψη, σωματική παρουσία. Η διέγερση και η συναισθηματική σύνδεση εξελίσσονται μαζί».
Dating apps: διαρκής αναζήτηση και διέγερση
Η Ιωάννα Τσάπαλη εξηγεί, μιλώντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, ότι «ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν εξελίχθηκε για ταχύτητα swipe. Οι εφαρμογές γνωριμιών (dating apps) μπορεί να ενεργοποιούν τον ίδιο νευροβιολογικό μηχανισμό, αλλά σε ένα εντελώς διαφορετικό περιβάλλον.
Η αρχιτεκτονική αυτών των πλατφορμών βασίζεται στη λεγόμενη «μεταβλητή ενίσχυση»: δεν γνωρίζουμε πότε θα έρθει το επόμενο μήνυμα ή match, γεγονός που ενισχύει τη συνεχή αναζήτηση, τη γρήγορη αξιολόγηση και τη λογική της άμεσης επιλογής.
Το αποτέλεσμα είναι μια διαρκής διέγερση, που όμως δεν συνοδεύεται πάντα από ουσιαστική σύνδεση.
Ταυτόχρονα, η υπερπροσφορά πιθανών συντρόφων δυσκολεύει την δέσμευση και ενεργοποιεί έναν διαφορετικό ψυχολογικό μηχανισμό, το λεγόμενο «παράδοξο της επιλογής».
Όσο περισσότερες επιλογές έχουμε, τόσο δυσκολότερο γίνεται να δεσμευτούμε σε μία, καθώς η σκέψη της εναλλακτικής παραμένει διαρκώς παρούσα. Ο εγκέφαλος παραμένει σε κατάσταση αναζήτησης αντί επένδυσης, καθιστώντας πολλές φορές την πρώτη εθιστική. Έτσι, πολλοί άνθρωποι βιώνουν εξουθένωση από ραντεβού, αίσθηση αντικατάστασης ή άγχος απόρριψης, ιδιαίτερα σε φαινόμενα όπως το ghosting.
Τα dating apps δεν είναι βέβαια από μόνα τους προβληματικά. Έχουν δημιουργήσει ουσιαστικές σχέσεις και έδωσαν ευκαιρίες γνωριμίας πέρα από κοινωνικούς κύκλους. Όμως, μετατοπίζουν τον έρωτα από τη σταδιακή ανακάλυψη στη γρήγορη αξιολόγηση, ενώ ενισχύουν τη διέγερση και την προσμονή περισσότερο από τη σταθερή σύνδεση».
Sexting: οικειότητα υπό έλεγχο
Σύμφωνα με την ειδικό «το sexting αποτελεί πλέον συνηθισμένη μορφή της ερωτικής επικοινωνίας και εμπειρίας. Πρόκειται για την αποστολή ερωτικών ή σεξουαλικά φορτισμένων μηνυμάτων και εικόνων και μπορεί να λειτουργήσει ως παιχνίδι φαντασίας, ως τρόπος διατήρησης της επιθυμίας σε ένα ζευγάρι ή ως μέσο εξερεύνησης της σεξουαλικότητας χωρίς τη φυσική παρουσία.
Σε αυτό το πλαίσιο, το sexting είναι φυσιολογικό και μπορεί να είναι ωφέλιμο όταν αποτελεί μέρος ενός ευρύτερου σεξουαλικού «ρεπερτορίου» επικοινωνίας και έκφρασης».
Ωστόσο, όπως σημειώνει η κ. Τσάπαλη, δεν θα μπορούσαν να λείπουν και οι ψυχολογικές προκλήσεις που φέρει πάντα μία νέα πραγματικότητα.
«Το sexting μπορεί εύκολα να γίνει υποκατάστατο της πραγματικής εγγύτητας. Αν η επικοινωνία και η σύνδεση στη σχέση βασίζεται κυρίως σε σεξουαλικά μηνύματα, χωρίς σωματική επαφή, ο εγκέφαλος συνηθίζει τη γρήγορη ντοπαμινεργική ανταμοιβή χωρίς να χρειάζεται την πραγματική συναισθηματική επένδυση, που ο πραγματικός έρωτας απαιτεί.
»Η βαθιά συναισθηματική σύνδεση χρειάζεται χρόνο, αμοιβαία εμπιστοσύνη και ευαλωτότητα- στοιχεία που δεν «παράγονται» μόνο με ψηφιακά ερεθίσματα».
Παράλληλα, προσθέτει, η ανταλλαγή ερωτικών μηνυμάτων και φωτογραφιών προσφέρει στο άτομο αίσθηση ελέγχου.
«Οι σύντροφοι μπορούν να επιλέξουν την εικόνα που μοιράζονται, το πότε και πώς θα εκτεθούν, ενώ η απόσταση της οθόνης λειτουργεί προστατευτικά απέναντι στο άγχος της άμεσης αντίδρασης του άλλου.
Ο ψηφιακός αυτός τρόπος επαφής και επικοινωνίας επιτρέπει μία «φιλτραρισμένη» εκδοχή του εαυτού τους, μειώνοντας το ρίσκο της απόρριψης. Ωστόσο, ο έρωτας δεν θεμελιώνεται στον πλήρη έλεγχο. Αντίθετα, προϋποθέτει αμοιβαία ευαλωτότητα και σταδιακή άρση των άμυνών μας.
Έτσι, ο έλεγχος που προσφέρει το sexting μπορεί τελικά να μετατραπεί σε εμπόδιο, αφού η ασφάλεια της οθόνης μειώνει τις ευκαιρίες για αυθεντική αλληλεπίδραση και περιορίζει τον χώρο όπου μπορεί να αναπτυχθεί μια βαθιά, αμοιβαία συναισθηματική σύνδεση».
Έρωτας και Τεχνητή Νοημοσύνη: σχέση χωρίς πραγματικό ‘Αλλο
Τα τελευταία χρόνια, η τεχνητή νοημοσύνη εισέρχεται δυναμικά στο πεδίο της συναισθηματικής αλληλεπίδρασης, αναφέρει η Ιωάννα Τσάπαλη. «Chatbots, ψηφιακοί σύντροφοι και εφαρμογές που «μαθαίνουν» τις προτιμήσεις μας δημιουργούν μια νέα μορφή «σχέσης», χωρίς την ύπαρξη ενός πραγματικού ‘Αλλου.
»Οι ψηφιακοί σύντροφοι μπορεί να προσφέρουν τεχνητή αίσθηση κατανόησης, αδιάλειπτης διαθεσιμότητας και αποδοχής, όμως η «σχέση» με έναν αλγόριθμο στερείται βασικών στοιχείων του έρωτα, όπως είναι η αμοιβαιότητα, η σύγκρουση και το καθρέφτισμα.
»Για άτομα που βιώνουν έντονη μοναξιά ή άγχη που αφορούν τη σύναψη δεσμού, η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να λειτουργήσει παρηγορητικά, έχοντας βέβαια τον κίνδυνο εγκλωβισμού σε μία «ψηφιακή κανονικότητα» που στην ουσία της μεγεθύνει την εσωστρέφεια και τη μοναξιά».
Σύμφωνα με την κ. Τσάπαλη, ο αληθινός έρωτας προϋποθέτει την ετερότητα, την ύπαρξη δηλαδή ενός αυτόνομου ‘Αλλου- ενός προσώπου με επιθυμίες, ανάγκες, βούληση και μοναδικά χαρακτηριστικά προσωπικότητας που δεν ελέγχουμε επουδενί.
«Η τεχνητή νοημοσύνη, επομένως, όσο εξελιγμένη κι αν είναι, παραμένει ένας καθρέφτης των επιθυμιών μας, χωρίς να αναδεικνύει τα ψεγάδια και τα όριά μας και χωρίς να προσφέρει την απαραίτητη τριβή για ψυχική ωρίμανση και αληθινή σύνδεση».
Τελικά, τι αλλάζει;
Το αισιόδοξο είναι ότι ο έρωτας βιολογικά και εξελικτικά δεν φαίνεται να έχει αλλάξει κατά πολύ, ακόμη και στην ψηφιακή εποχή, ο εγκέφαλός μας συνεχίζει να ενεργοποιείται από την επιθυμία, την προσμονή, τη σύνδεση και την ανάγκη για δεσμό.
«Αυτό που ωστόσο έχει αλλάξει σημαντικά είναι το περιβάλλον μέσα στο οποίο υπάρχουμε, με τους αλγορίθμους να πιέζουν για γρήγορη επιλογή, τις οθόνες να περιορίζουν την έκθεση στην πραγματική σχέση και την τεχνητή νοημοσύνη να υπόσχεται κατανόηση και ανακούφιση άνευ όρων – χωρίς όμως την αμοιβαιότητα και το ρίσκο που συνεπάγεται ένας ζωντανός δεσμός».
Ο έρωτας όμως, στην ουσία του,τονίζει η κ. Τσάπαλη, παραμένει μία δυναμική διαδικασία έκθεσης απέναντι σε έναν πραγματικό ‘Αλλο- με επιθυμίες, όρια και μοναδικά χαρακτηριστικά που δεν ελέγχουμε και που αναπόφευκτα θα επηρεάσουν την δυναμική της σχέσης.
«Ίσως λοιπόν το ερώτημα να μετατοπίζεται από το εάν μπορούμε να ερωτευτούμε μέσα από οθόνες και apps, στο εάν είμαστε διατεθειμμένοι να αντέξουμε την ευαλωτότητα και το ρίσκο που φέρει ο αληθινός έρωτας σε μία εποχή που ευνοεί τον έλεγχο, την ταχύτητα και την αντικατάσταση».
Στην ψηφιακή εποχή, λοιπόν, των αμέτρητων επιλογών, της ακόρεστης αναζήτησης και της άμεσης διέγερσης, «αναδύεται πιο καθαρά από ποτέ το ερώτημα: μήπως η δέσμευση και ο έρωτας δεν καθορίζονται από την τεχνολογία, αλλά από την ικανότητά μας να παραμένουμε παρόντες, να αντέχουμε τη ματαίωση και να δεχόμαστε την ετερότητα- δηλαδή, τελικά, να διαθέτουμε ψυχικό θάρρος;», καταλήγει η κ. Τσάπαλη.
