Η Μαρία θυμάται ακόμη την πρώτη της κρίση πανικού. Οδηγούσε επιστρέφοντας από τη δουλειά, όταν ένιωσε ξαφνικά την καρδιά της να χτυπά δυνατά. «Κι αν παθαίνω έμφραγμα;», σκέφτηκε. Αμέσως άρχισε να φοβάται περισσότερο. Η καρδιά της χτυπούσε ακόμη πιο γρήγορα, η αναπνοή της άλλαξε και τα χέρια της άρχισαν να τρέμουν. Όσο εντονότερα γίνονταν τα συμπτώματα, τόσο περισσότερο πειθόταν ότι κάτι σοβαρό της συνέβαινε.

Παλικρούσης Λ. Θωμάς
Διαιτολόγος – Διατροφολόγος & Ψυχολόγος
& Τεχνολόγος Τροφίμων
ΜSc Διασφάλιση Ποιότητας, ΜSc Χημεία Τροφίμων, MSc Διαχείριση Ποιότητας
MSc Διαχείριση Γήρανσης & Χρόνιων Νοσημάτων, MSc(c) Εφαρμοσμένη Αναπτυξιακή Ψυχολογία
PhD(c) Επιστήμη & Τεχνολογία Τροφίμων

Τελικά, σταμάτησε στην άκρη του δρόμου και ζήτησε βοήθεια. Οι ιατρικές εξετάσεις που ακολούθησαν δεν ανέδειξαν κάποιο πρόβλημα που να εξηγεί το επεισόδιο. Η Μαρία ανακουφίστηκε, αλλά τις επόμενες ημέρες άρχισε να παρακολουθεί συνεχώς την καρδιά της. Κάθε μικρή αλλαγή στους παλμούς της την ανησυχούσε. Σύντομα, απέφευγε να οδηγεί μόνη, προτιμούσε διαδρομές όπου μπορούσε εύκολα να σταματήσει και είχε πάντα μαζί της ένα μπουκάλι νερό, για να αισθάνεται ασφαλής. Χωρίς να το καταλάβει, η καθημερινότητά της είχε αρχίσει να οργανώνεται γύρω από τον φόβο μιας νέας κρίσης.

Τι είχε συμβεί; Γιατί μια ταχυκαρδία απέκτησε τόσο τρομακτικό νόημα; Γιατί η Μαρία άρχισε να παρακολουθεί το σώμα της σαν να αναζητούσε συνεχώς κάποιο σημάδι κινδύνου; Και πώς οι προσπάθειές της να προστατευτεί μπορούσαν τελικά να συντηρούν τον φόβο της;

Για να κατανοήσουμε αυτή τη διαδικασία, χρειάζεται να εξετάσουμε τρεις αλληλοσυνδεόμενους μηχανισμούς: την καταστροφική παρερμηνεία των σωματικών αισθήσεων, την επιλεκτική εστίαση της προσοχής στο σώμα και τις συμπεριφορές ασφαλείας.

Όταν μια σωματική αίσθηση γίνεται απειλή

Το 1986, ο ψυχολόγος David M. Clark, από το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, δημοσίευσε στο επιστημονικό περιοδικό Behaviour Research and Therapy το άρθρο A Cognitive Approach to Panic, παρουσιάζοντας ένα γνωσιακό μοντέλο που βοηθά να κατανοήσουμε πώς μπορεί να εκδηλωθεί μια κρίση πανικού. Η βασική του ιδέα είναι απλή, αλλά ιδιαίτερα σημαντική: δεν έχει σημασία μόνο τι αισθάνεται κάποιος στο σώμα του, αλλά και τι πιστεύει ότι σημαίνει αυτό που αισθάνεται.

Ας επιστρέψουμε στη Μαρία. Η καρδιά της μπορεί αρχικά να χτυπούσε γρηγορότερα επειδή είχε προηγηθεί μια αγχωτική ημέρα, είχε πιει αρκετό καφέ ή βρισκόταν σε κατάσταση αυξημένης διέγερσης. Μια τέτοια αίσθηση δεν είναι απαραίτητα επικίνδυνη. Όταν όμως σκέφτηκε «Κι αν παθαίνω έμφραγμα;», η ταχυκαρδία απέκτησε ένα εντελώς διαφορετικό νόημα.

Ο Clark ονόμασε αυτή τη διαδικασία καταστροφική παρερμηνεία των σωματικών αισθήσεων. Μια αίσθηση εκλαμβάνεται ως ένδειξη ότι επίκειται κάτι πολύ σοβαρό: η ταχυκαρδία γίνεται θα πάθω έμφραγμα, η ζάλη θα λιποθυμήσω και μια αλλαγή στην αναπνοή θα πάθω ασφυξία. Αυτό δεν σημαίνει ότι το άτομο φαντάζεται τα συμπτώματά του. Η ταχυκαρδία, η ζάλη, η δύσπνοια και το τρέμουλο είναι πραγματικές εμπειρίες. Εκείνο που μπορεί να είναι λανθασμένο είναι το νόημα που τους αποδίδει.

Και εδώ αρχίζει ο φαύλος κύκλος. Η Μαρία φοβήθηκε ότι παθαίνει έμφραγμα. Ο φόβος ενεργοποίησε περισσότερο το σύστημα συναγερμού του οργανισμού της, με αποτέλεσμα η καρδιά της να χτυπά ακόμη πιο γρήγορα. Παρατηρώντας αυτή την αλλαγή, σκέφτηκε ότι ο κίνδυνος μεγάλωνε. Η πεποίθηση αυτή αύξησε ξανά το άγχος της, το οποίο ενέτεινε περαιτέρω τις σωματικές αισθήσεις. Μέσα σε λίγα λεπτά, ο φόβος είχε κορυφωθεί σε κρίση πανικού.

Σχήμα 1. Ο φαύλος κύκλος του πανικού

Στο μοντέλο αυτό, ένα εσωτερικό ερέθισμα, όπως μια ξαφνική ζάλη ή μια δυσάρεστη σκέψη (π.χ. Κι αν πάθω πάλι κρίση πανικού;), ή ένα εξωτερικό ερέθισμα, όπως μια αγχωτική κατάσταση (π.χ. ο συνωστισμός σε ένα γεμάτο λεωφορείο), μπορεί να γίνει αντιληπτό ως απειλητικό.

Το άγχος που ακολουθεί συνοδεύεται από σωματικές αισθήσεις, οι οποίες ερμηνεύονται καταστροφικά και ενισχύουν την αρχική αίσθηση απειλής. Ωστόσο, το αρχικό ερέθισμα μπορεί να είναι τόσο ανεπαίσθητο ώστε το άτομο να μην το αντιληφθεί συνειδητά, γεγονός που εξηγεί γιατί ορισμένες κρίσεις πανικού μοιάζουν να εμφανίζονται από το πουθενά.

Ο πανικός, επομένως, δεν είναι απλώς ένας έντονος φόβος. Είναι μια διαδικασία στην οποία ο φόβος για τις ίδιες τις αισθήσεις του σώματος μπορεί να παράγει περισσότερο φόβο.

Όταν η προσοχή στρέφεται διαρκώς στο σώμα

Μετά την πρώτη κρίση, η Μαρία άρχισε να παρατηρεί πράγματα που παλαιότερα δεν την απασχολούσαν. Πρόσεχε αν η καρδιά της χτυπούσε λίγο γρηγορότερα, αν η αναπνοή της άλλαζε ή αν αισθανόταν κάποια μικρή ζάλη.

Κάθε μεταβολή μπορούσε πλέον να της προκαλέσει ανησυχία. Η διαδικασία αυτή ονομάζεται επιλεκτική εστίαση της προσοχής ή αυξημένη αυτοπαρατήρηση. Το άτομο παρακολουθεί περισσότερο τις σωματικές του αισθήσεις, με αποτέλεσμα να αντιλαμβάνεται ακόμη και μικρές μεταβολές που προηγουμένως περνούσαν απαρατήρητες.

Για να κατανοήσουμε πώς συνηθισμένες αισθήσεις μπορούν να εκλαμβάνονται ως σημάδια κινδύνου, είναι χρήσιμη η παρομοίωση με έναν υπερευαίσθητο ανιχνευτή καπνού, την οποία συναντάμε στο εκπαιδευτικό υλικό του Centre for Clinical Interventions (CCI), δημόσιας υπηρεσίας ψυχικής υγείας της Δυτικής Αυστραλίας.

Φανταστείτε έναν ανιχνευτή που ενεργοποιείται όχι μόνο όταν υπάρχει φωτιά, αλλά και από τους υδρατμούς του μπάνιου ή τον καπνό του μαγειρέματος. Ο συναγερμός ηχεί κανονικά, παρότι δεν υπάρχει πραγματική πυρκαγιά.

Κάτι ανάλογο μπορεί να συμβαίνει και στον πανικό. Μια συνηθισμένη σωματική αίσθηση γίνεται αντιληπτή ως προειδοποίηση κινδύνου και προκαλεί έντονη ανησυχία. Όπως εξηγεί το MindWell Leeds, διαδικτυακή πύλη ενημέρωσης για την ψυχική υγεία στην Αγγλία, η οποία χρηματοδοτείται από το βρετανικό σύστημα υγείας (NHS), μετά από μια κρίση πανικού ακόμη και μικρές αλλαγές στους παλμούς ή στην αναπνοή μπορεί να αρχίσουν να φαίνονται ανησυχητικές.

Έτσι, η Μαρία μπορεί να παρατηρήσει μια μικρή αύξηση των παλμών της και να σκεφτεί Μήπως αρχίζει πάλι; Η σκέψη αυξάνει το άγχος, η καρδιά χτυπά γρηγορότερα και ο φαύλος κύκλος ενεργοποιείται ξανά.

Η αυξημένη αυτοπαρατήρηση δεν είναι το ίδιο με την καταστροφική παρερμηνεία. Μπορεί, όμως, να την τροφοδοτεί, καθώς το άτομο εντοπίζει όλο και περισσότερες σωματικές αισθήσεις που στη συνέχεια ερμηνεύει ως επικίνδυνες.

Όταν οι προφυλάξεις γίνονται μέρος του προβλήματος

Μετά την πρώτη κρίση, η Μαρία άρχισε να αποφεύγει την οδήγηση μόνη της, να επιλέγει διαδρομές όπου μπορούσε εύκολα να σταματήσει και να έχει πάντα μαζί της ένα μπουκάλι νερό. Οι προφυλάξεις αυτές την έκαναν να αισθάνεται ασφαλέστερη. Μπορούσαν, όμως, να συντηρούν τον φόβο της;

Στην ψυχολογία, συμπεριφορές ασφαλείας ονομάζονται οι ενέργειες που χρησιμοποιεί κάποιος για να αποτρέψει μια καταστροφή που φοβάται ότι θα συμβεί. Μπορεί, για παράδειγμα, να κάθεται πάντα κοντά στην έξοδο, να ζητά τη συνοδεία ενός οικείου προσώπου ή να αποφεύγει δραστηριότητες που αυξάνουν τους καρδιακούς παλμούς.

Το πρόβλημα δεν βρίσκεται απαραίτητα στις ίδιες τις ενέργειες, αλλά στο νόημα που τους αποδίδει το άτομο. Ας υποθέσουμε ότι η Μαρία ολοκληρώνει μια διαδρομή χωρίς να πάθει κρίση.

Αν σκεφτεί Ευτυχώς που είχα κάποιον μαζί μου, αλλιώς θα πάθαινα κάτι, αποδίδει την ασφάλειά της στην παρουσία του άλλου. Έτσι, δεν έχει την ευκαιρία να διαπιστώσει ότι η καταστροφή που φοβάται μπορεί να μη συμβεί ακόμη και χωρίς αυτή την προφύλαξη.

Το CCI, στο ψυχοεκπαιδευτικό πρόγραμμα When Panic Attacks (2023), εξηγεί ότι οι συμπεριφορές ασφαλείας και οι αποφυγές μπορεί να προσφέρουν προσωρινή ανακούφιση, αλλά μακροπρόθεσμα να διατηρούν τον φόβο, εμποδίζοντας το άτομο να αμφισβητήσει τις πεποιθήσεις του για τον κίνδυνο.

Σταδιακά, η καθημερινότητα μπορεί να περιορίζεται όχι εξαιτίας των ίδιων των κρίσεων, αλλά εξαιτίας της αγωνίας μήπως συμβούν ξανά. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος που βιώνει κρίση πανικού θα αναπτύξει Διαταραχή Πανικού.

Όταν, όμως, οι κρίσεις επαναλαμβάνονται απροσδόκητα και συνοδεύονται από επίμονη ανησυχία ή σημαντικές αλλαγές στη συμπεριφορά, χρειάζεται αξιολόγηση από κατάλληλο επαγγελματία υγείας.

Ο δικός σας φαύλος κύκλος: Μπορείτε να τον αναγνωρίσετε;

Ίσως, διαβάζοντας την ιστορία της Μαρίας, αναγνωρίσατε κάτι από τη δική σας εμπειρία. Αν έχετε βιώσει κρίση πανικού, δοκιμάστε να θυμηθείτε ένα συγκεκριμένο περιστατικό και να αναρωτηθείτε:

• Τι συνέβη λίγο πριν; Αισθανθήκατε ξαφνική ζάλη, παρατηρήσατε μια ταχυκαρδία ή βρεθήκατε σε μια αγχωτική κατάσταση; Ίσως, πάλι, δεν θυμάστε κάποιο σαφές ερέθισμα.
• Τι φοβηθήκατε ότι θα συμβεί; Σκεφτήκατε ότι θα λιποθυμήσετε, ότι θα πάθετε έμφραγμα ή ότι θα χάσετε τον έλεγχο;
• Τι ακολούθησε; Αυξήθηκε το άγχος σας; Έγιναν εντονότερες οι σωματικές αισθήσεις, κάνοντάς σας να πιστεύετε ακόμη περισσότερο ότι κινδυνεύετε;

Σκεφτείτε, επίσης, τι άλλαξε μετά την κρίση. Αρχίσατε να παρακολουθείτε περισσότερο το σώμα σας; Ελέγχετε συχνότερα τους παλμούς σας; Υπάρχουν πράγματα που αποφεύγετε ή προφυλάξεις που θεωρείτε απαραίτητες; Για παράδειγμα, αποφεύγετε να βγαίνετε μόνοι ή επιλέγετε πάντα θέσεις κοντά στην έξοδο;

Η άσκηση αυτή δεν αποτελεί διαγνωστικό τεστ ούτε χρειάζεται να γίνει αφορμή για περισσότερο έλεγχο του σώματός σας. Σκοπός είναι να αναγνωρίσετε πώς μια σωματική αίσθηση μπορεί να πυροδοτήσει φόβο και πώς οι αντιδράσεις σας ενδέχεται να τον συντηρούν.

Κατανοώντας τον κύκλο, μπορούμε να τον αλλάξουμε

Η αναγνώριση του φαύλου κύκλου είναι ένα σημαντικό πρώτο βήμα για την αντιμετώπιση του πανικού. Η Γνωστική Συμπεριφορική Θεραπεία (ΓΣΘ) βοηθά το άτομο να επανεξετάσει τις καταστροφικές ερμηνείες των σωματικών αισθήσεων, να μειώσει την υπερβολική εστίαση στο σώμα και να περιορίσει σταδιακά τις αποφυγές και τις συμπεριφορές ασφαλείας που συντηρούν τον φόβο.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε σωματικό σύμπτωμα οφείλεται στο άγχος. Νέα ή ανεξήγητα συμπτώματα χρειάζονται κατάλληλη ιατρική αξιολόγηση. Το σώμα μπορεί να ενεργοποιεί έναν συναγερμό. Δεν σημαίνει, όμως, ότι κάθε συναγερμός προειδοποιεί για πραγματικό κίνδυνο.