Με το άνοιγμα των σχολείων επέστρεψε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και μια εικόνα που γίνεται ολοένα συχνή τα τελευταία χρόνια. Μαθήτριες στέκονται από νωρίς το πρωί μπροστά στον καθρέφτη, απλώνουν προϊόντα περιποίησης στο πρόσωπό τους, κάνουν μακιγιάζ και μετά παίρνουν τη σχολική τσάντα και φεύγουν για το μάθημα.

Κορίτσια παιδικής και εφηβικής ηλικίας γνωρίζουν πλέον τις ονομασίες δραστικών συστατικών και χρησιμοποιούν προϊόντα που μέχρι πριν από λίγα χρόνια απευθύνονταν σε ενήλικες γυναίκες.

Το ενδιαφέρον για το μακιγιάζ συνυπάρχει με την περιποίηση του δέρματος (skincare), ενώ η πρώτη επαφή με τον κόσμο της ομορφιάς φαίνεται ότι αρχίζει σε ολοένα μικρότερη ηλικία. Πού τελειώνει, όμως, το παιχνίδι και ο πειραματισμός και πού αρχίζουν η πίεση της εικόνας και η επιβάρυνση του παιδικού και εφηβικού δέρματος;

Στην Ελλάδα δεν υπάρχουν έως στιγμής εξειδικευμένα στατιστικά στοιχεία για την ηλικία έναρξης της χρήσης καλλυντικών. Ούτε υπάρχουν αναλυτικά δεδομένα για την κατανάλωσή τους στην προεφηβική ηλικία.

Ο Πανελλήνιος Σύνδεσμος Βιομηχάνων και Αντιπροσώπων Καλλυντικών και Αρωμάτων (ΠΣΒΑΚ), ωστόσο, επιβεβαιώνει ότι πρόκειται για διεθνή τάση. Η τάση αυτή ενισχύεται από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης (TikTok, Instagram) και τη συνεχή έκθεση των παιδιών σε περιεχόμενο ομορφιάς.

Όπως αναφέρει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η γενική διευθύντρια του ΠΣΒΑΚ, Ιωάννα Βαλασκοπούλου, το ενδιαφέρον των ανηλίκων παιδικής και προεφηβικής ηλικίας για την ομορφιά, δεν περιορίζεται στο μακιγιάζ. Συμπεριλαμβάνει καθαριστικά προσώπου, κρέμες, ορούς και αντηλιακά.

Τα παιδιά φθάνουν συχνά στην αγορά ήδη ενημερωμένα και έχοντας επιλέξει τι θέλουν. Ζητούν τη μάρκα ή το συγκεκριμένο προϊόν που είδαν να χρησιμοποιεί ένας influencer ή συνάντησαν σε κάποιο βίντεο που έγινε viral.

Οι επιπτώσεις στο δέρμα

Ωστόσο η καθημερινή χρήση μακιγιάζ στις μικρότερες ηλικίες ενέχει κινδύνου για το δέρμα, τονίζει ο δερματολόγος Σωτήριος Γ. Θεοχάρης, πρόεδρος της Ελληνικής Δερματολογικής και Αφροδισιολογικής Εταιρείας (ΕΔΑΕ).

Όπως εξηγεί, το παιδικό και προεφηβικό δέρμα είναι ευαίσθητο. Έτσι μπορεί ευκολότερα να εμφανίσει:

• Ερεθισμούς
• Αλλεργίες
• Ακμή

Τα προβλήματα στο δέρμα δεν προκαλούνται από ένα μεμονωμένο προϊόν μακιγιάζ. Είναι η καθημερινή εφαρμογή πολλών καλλυντικών ή ισχυρών δραστικών ουσιών που τα δημιουργεί. Οι ανεπιθύμητες αντιδράσεις μπορεί να συμπεριλαμβάνουν:

• Ξηρότητα
• Κοκκινίλα
• Κνησμό (φαγούρα)
• Αίσθημα καύσου (κάψιμο)
• Απολέπιση (ξεφλούδισμα)
• Αλλεργική δερματίτιδα εξ επαφής
• Επιδείνωση της ακμής.

Μεγαλύτερη προσοχή απαιτείται στην περιοχή γύρω από τα μάτια. Συχνές αιτίες αλλεργικών αντιδράσεων είναι τα αρώματα και ορισμένα συντηρητικά. Ακόμη και ένα συστατικό φυσικής προέλευσης μπορεί να προκαλέσει αντίδραση.

Τι χρειάζονται στ’ αλήθεια οι ανήλικες

Δεν υπάρχει, σύμφωνα με τον κ. Θεοχάρη, ένα συστατικό που πρέπει να απαγορευτεί σε όλα τα παιδιά. Εκείνο που πρέπει να αποφεύγεται, είναι η άσκοπη χρήση ισχυρών δραστικών συστατικών (λ.χ. ισχυρά απολεπιστικά οξέα), χωρίς συγκεκριμένη δερματολογική ένδειξη.

Για μία ανήλικη χωρίς δερματολογικό πρόβλημα, η βασική φροντίδα μπορεί να παραμένει απλή:

• Απαλό καθαριστικό
• Ενυδατική κρέμα χωρίς άρωμα
• Καθημερινό αντηλιακό ευρέος φάσματος, ανθεκτικό στο νερό, με δείκτη προστασίας SPF 30 ή υψηλότερο

«Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μπορούν να δημιουργούν την εντύπωση ότι ένα παιδί χρειάζεται μια ρουτίνα ομορφιάς ενηλίκου. Από ιατρικής πλευράς, αυτό δεν είναι ούτε αναγκαίο ούτε σωστό», τονίζει.

Όπως εξηγεί, το παιδικό δέρμα δεν χρειάζεται δεκάδες προϊόντα. Χρειάζεται προστασία, σωστή φροντίδα και μέτρο. Η υπερβολή «αποτελεί την κόκκινη γραμμή για τους δερματολόγους», επισημαίνει ο κ. Θεοχάρης.

Παρότι η πρώιμη ενασχόληση με το μακιγιάζ και το skincare, είναι πλέον ορατή και στην Ελλάδα, δεν υπάρχουν επαρκή ελληνικά επιδημιολογικά δεδομένα που να αποδεικνύουν αύξηση των δερματικών προβλημάτων αποκλειστικά εξαιτίας του μακιγιάζ.

Υπάρχει, ωστόσο, επιστημονική τεκμηρίωση ότι η επαναλαμβανόμενη και αυξημένη έκθεση των παιδιών σε καλλυντικά μπορεί να εντείνει τον κίνδυνο εμφάνισης ερεθιστικής ή αλλεργικής δερματίτιδας εξ επαφής, συμπληρώνει.

Δεν είναι υποχρεωτικώς ένδειξη προβλήματος

Πέρα από τις επιπτώσεις στο δέρμα, η ενασχόληση των εφήβων με το μακιγιάζ θέτει αναπόφευκτα ερωτήματα για τη σχέση τους με την εμφάνιση και την εικόνα του σώματος.

Η επιθυμία ενός εφήβου να μακιγιαριστεί δεν αποτελεί από μόνη της ένδειξη χαμηλής αυτοεκτίμησης. Ούτε σημαίνει κατ’ ανάγκην ότι το παιδί βιάζεται να μεγαλώσει.

Ο Γεράσιμος Μακρής, MD, MSc, PhD, ειδικευόμενος ψυχίατρος παιδιού και εφήβου, ψυχοθεραπευτής και διδάσκων Αναπτυξιακής Ψυχολογίας στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, τοποθετεί το φαινόμενο στην αναπτυξιακή διαδικασία. Όπως εξηγεί, με την έναρξη της ήβης (στα περίπου 10 έτη), το σώμα αλλάζει με ρυθμό που το παιδί δεν ελέγχει και δεν προλαβαίνει πάντοτε να κατανοήσει. Ταυτοχρόνως, το βλέμμα των συνομηλίκων αποκτά μεγαλύτερη βαρύτητα από εκείνη που είχε στην παιδική ηλικία.

Το μακιγιάζ μπορεί τότε να λειτουργήσει ως πειραματισμός. Το παιδί δοκιμάζει διαφορετικές εκδοχές της εικόνας του και αναζητεί τον τρόπο με τον οποίο θέλει να παρουσιάζεται στους άλλους.

«Δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην ότι ένα κορίτσι που βάφεται δεν αγαπά τον εαυτό του ή έχει χαμηλή αυτοεκτίμηση», σημειώνει ο κ. Μακρής. «Σε μικρότερες ηλικίες μπορεί να πρόκειται απλώς για παιχνίδι και μίμηση. Στην εφηβεία μπορεί να αποτελεί τρόπο διαχείρισης της νέας σχέσης με το σώμα, αλλά και δοκιμής των κοινωνικών κωδίκων που συνδέουν το μακιγιάζ με τη θηλυκότητα».

Ο ρόλος των social media

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν δημιούργησαν την ανάγκη των εφήβων να ασχολούνται με την εικόνα τους. Άλλαξαν, όμως, την ένταση, τη διάρκεια και την κλίμακα της έκθεσης.

Κατά τον κ. Μακρή, η τεχνολογία έχει δώσει στους εφήβους «έναν καθρέφτη που δεν τελειώνει ποτέ». Η εικόνα επιστρέφει αμέσως ως σχόλιο, like, αριθμός προβολών και σύγκριση. Ταυτοχρόνως, τα φίλτρα, ο φωτισμός, η επεξεργασία και οι αισθητικές παρεμβάσεις παρουσιάζουν την ομορφιά ως κάτι που μπορεί (και πρέπει) διαρκώς να τελειοποιείται.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν η αναζήτηση αναγνώρισης μετατρέπεται σε αδιάκοπη αξιολόγηση. Όταν ένα παιδί δεν δοκιμάζει απλώς πώς φαίνεται, αλλά αισθάνεται ότι πρέπει να αλλάξει την εικόνα του για να γίνει αποδεκτό ή να συγκεντρώσει περισσότερες αντιδράσεις.

«Τότε το παιδί συγκρίνει συνεχώς το πρόσωπο, το σώμα και τη ζωή του με εικόνες άλλων ανθρώπων. Οι influencers ενισχύουν αυτή τη διαδικασία, επειδή παρουσιάζουν την εικόνα ως κάτι που μπορεί να τελειοποιηθεί», επισημαίνει ο κ. Μακρής.

Οι ύποπτες ενδείξεις και η φράση-«κλειδί»

Για να αντιληφθεί ένας γονιός πότε προκύπτει πρόβλημα, δεν αρκεί να εξετάσει πόσο συχνά βάφεται η έφηβη. Σημασία έχει κυρίως η λειτουργία που έχει αποκτήσει το μακιγιάζ στη ζωή της.

Το ίδιο κραγιόν μπορεί για ένα παιδί να είναι παιχνίδι, μίμηση ή μια δοκιμή ενόψει μιας γιορτής. Για ένα άλλο μπορεί να αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για να βγει από το σπίτι.

Άλλο είναι να ζητά μια προέφηβη να βαφτεί για ένα πάρτι και άλλο να αδυνατεί να πάει στο σχολείο χωρίς να καλύψει ένα σπυράκι ή ένα χαρακτηριστικό που της προκαλεί έντονη δυσφορία.

Οι γονείς χρειάζεται, επομένως, να παρατηρούν όχι μόνο πόσο συχνά βάφεται ένα παιδί, αλλά κυρίως πόσο ψυχικό χώρο καταλαμβάνει η εμφάνιση στην καθημερινότητά του. Ενδείξεις που απαιτούν προσοχή είναι:

• Η επίμονη και καταναγκαστική ενασχόληση με τον καθρέφτη ή την κάμερα
• Η συνεχής ανάγκη επιβεβαίωσης για την εμφάνιση
• Οι διαρκείς συγκρίσεις με άλλα παιδιά ή με πρόσωπα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης
• Η αποφυγή του σχολείου, μιας εξόδου ή άλλων δραστηριοτήτων, επειδή το παιδί θεωρεί ότι δεν δείχνει αρκετά καλό
• Οι απότομες αλλαγές στη διάθεση και στη συμπεριφορά ή η κοινωνική απομόνωση

Η φράση που αλλάζει το επίπεδο της ανησυχίας, εξηγεί ο κ. Μακρής, είναι όταν το «δεν μου αρέσει το πρόσωπό μου σήμερα» μετατρέπεται σε «δεν αντέχω να με δουν έτσι».

Όρια και ελευθερία

Πώς να αντιδράσουν οι γονείς όταν το παιδί τους ασχολείται υπερβολικά πολύ με το μακιγιάζ; «Δεν βοηθά ούτε η απαγόρευση, ούτε η καθησυχαστική φράση “μα είσαι μια χαρά”», απαντά ο κ. Μακρής.

Αντιθέτως, χρειάζεται να δημιουργηθεί ένας χώρος μέσα στον οποίο το παιδί θα μπορέσει να μιλήσει για όσα αισθάνεται όσον αφορά με το βλέμμα και την κρίση των άλλων.

Αν η ενασχόληση με την εικόνα συνοδεύεται από έντονο άγχος, απομόνωση ή αδυναμία του παιδιού να συνεχίσει τις καθημερινές του δραστηριότητες, οι γονείς μπορούν να απευθυνθούν σε εξειδικευμένο επαγγελματία ψυχικής υγείας.

Ως συμβουλή προς τους γονείς, ο κ. Μακρής επισημαίνει ότι το σημαντικότερο είναι να αφήσουν το παιδί να διαμορφώσει τη δική του σχέση με την εικόνα, το σώμα και το φύλο του. «Ο γονιός χρειάζεται να προσφέρει όριο χωρίς επιβολή και ελευθερία χωρίς εγκατάλειψη», καταλήγει.