Η Ελλάδα στέλνει περισσότερους νέους στα πανεπιστήμια από κάθε άλλη χώρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, χωρίς όμως να καταφέρνει να μετατρέψει αυτό το πλεονέκτημα σε αντίστοιχα ισχυρές δεξιότητες, παραγωγικότητα και θέσεις εργασίας υψηλής εξειδίκευσης. Η απόσταση ανάμεσα στον μεγάλο αριθμό φοιτητών και στην πραγματική απόδοση του εκπαιδευτικού συστήματος αποτελεί μία από τις σημαντικότερες αναπτυξιακές προκλήσεις της χώρας.

Μια νέα μελέτη της Μονάδας Οικονομικής Ανάλυσης και Έρευνας της Eurobank επιχειρεί να αποτιμήσει το οικονομικό όφελος που θα μπορούσε να προκύψει εάν η Ελλάδα έκλεινε αυτό το χάσμα. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της, η αναβάθμιση της ποιότητας των πανεπιστημιακών σπουδών και της επιστημονικής έρευνας στα επίπεδα των πιο ανεπτυγμένων εκπαιδευτικά χωρών θα μπορούσε να οδηγήσει μακροπρόθεσμα σε σωρευτική αύξηση του ΑΕΠ από 10,8% έως 12,7%.

Σε όρους ΑΕΠ ανά απασχολούμενο, το δυνητικό όφελος υπολογίζεται από 6.200 έως 7.300 ευρώ, ενώ περίπου το μισό της συνολικής επίδρασης θα μπορούσε, βάσει του οικονομικού υποδείγματος, να επιτευχθεί μέσα σε διάστημα τριών έως πέντε ετών.

Το αναπτυξιακό στοίχημα δεν περιορίζεται στη δημιουργία περισσότερων πανεπιστημιακών θέσεων. Η Ελλάδα διαθέτει ήδη ιδιαίτερα υψηλή συμμετοχή στην τριτοβάθμια εκπαίδευση. Το ζητούμενο είναι να επενδύσει στην ποιότητα, να συνδέσει καλύτερα τις σπουδές με τις ανάγκες της οικονομίας και να μετατρέψει τα πανεπιστήμια σε διεθνείς πόλους έρευνας, καινοτομίας και προσέλκυσης ανθρώπινου δυναμικού.

Πολλοί φοιτητές, αδύναμη αντιστοίχιση δεξιοτήτων

Η μελέτη καταγράφει ένα έντονο ελληνικό παράδοξο. Η Ελλάδα διαθέτει το υψηλότερο μέσο ποσοστό συμμετοχής των νέων ηλικίας 20 ετών στην τριτοβάθμια εκπαίδευση στην ΕΕ-27: 55,7%, έναντι ευρωπαϊκού μέσου όρου 33,1% την περίοδο 2013-2024.

Το 2023 οι προπτυχιακοί φοιτητές σε κανονικά εξάμηνα ανέρχονταν σε 296.800. Οι μεταπτυχιακοί είχαν υπερ-οκταπλασιαστεί από το 2001, φτάνοντας τους 106.800, ενώ οι διδακτορικοί είχαν σχεδόν τριπλασιαστεί, στους 33.700.

Η μεγάλη συμμετοχή, όμως, δεν συνοδεύεται από αντίστοιχη αποτελεσματικότητα. Το 2023 οι φοιτητές πέραν των κανονικών εξαμήνων έφταναν τους 447.100, ενώ ο λόγος πρωτοετών προς πτυχιούχους την περίοδο 2001-2023 διαμορφωνόταν περίπου στο 1,5.

Την ίδια στιγμή, σύμφωνα με το CEDEFOP, η Ελλάδα είχε το 2024 τη δεύτερη χαμηλότερη επίδοση μεταξύ 31 χωρών στην αποτελεσματική αντιστοίχιση των δεξιοτήτων με τις ανάγκες της αγοράς εργασίας. Το 2025 κατέγραψε επίσης το δεύτερο υψηλότερο ποσοστό υπερειδίκευσης στην ΕΕ-27, δηλαδή εργαζομένων πανεπιστημιακής εκπαίδευσης που απασχολούνται σε θέσεις χαμηλότερων απαιτήσεων.

Παλαιότερη έρευνα PIAAC του ΟΟΣΑ, με στοιχεία έως το 2015, είχε δείξει ότι το 19% των αποφοίτων πανεπιστημίου στην Ελλάδα κατατασσόταν στην κατηγορία του λειτουργικού αναλφαβητισμού. Το εύρημα ενισχύει, σύμφωνα με τη μελέτη, τον προβληματισμό για πιθανό «πληθωρισμό πτυχίων» χωρίς αντίστοιχη ενίσχυση των πραγματικών γνώσεων και δεξιοτήτων.

Στόχος 100.000 ξένοι φοιτητές

Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στη διεθνοποίηση των ελληνικών πανεπιστημίων. Το 2024 οι ξένοι φοιτητές αντιστοιχούσαν μόλις στο 2,6% του συνόλου, το χαμηλότερο ποσοστό στην ΕΕ-27, έναντι ευρωπαϊκού μέσου όρου 9,1% και 21,6% στην Κύπρο.

Η Eurobank προτείνει ως φιλόδοξο αλλά ρεαλιστικό στόχο την αύξηση των ξένων και επαναπατριζόμενων φοιτητών από περίπου 25.000 σήμερα σε 100.000. Μόνο η άμεση συνεισφορά μιας τέτοιας εξέλιξης στο ΑΕΠ υπολογίζεται σε περίπου 1 δισ. ευρώ ετησίως, χωρίς να περιλαμβάνονται οι έμμεσες επιδράσεις στην κατανάλωση, στην έρευνα και στη διάχυση της γνώσης.

Για την επίτευξη του στόχου απαιτούνται περισσότερα αγγλόφωνα προγράμματα, διεθνείς πιστοποιήσεις και συνεργασίες, στοχευμένες υποτροφίες, αναβαθμισμένες φοιτητικές υπηρεσίες και ενίσχυση του «Study in Greece».

Το βασικό μήνυμα της μελέτης είναι ότι η Ελλάδα δεν χρειάζεται απλώς περισσότερα πτυχία, αλλά καλύτερη γνώση, ισχυρότερη έρευνα και ουσιαστικότερη σύνδεση των πανεπιστημίων με την παραγωγική οικονομία. Σε διαφορετική περίπτωση, η υψηλή συμμετοχή στην τριτοβάθμια εκπαίδευση θα συνεχίσει να συνυπάρχει με ελλείψεις δεξιοτήτων και φυγή φοιτητών στο εξωτερικό.