Γράφει η Ευαγγελία Δεληγεώρογλου Μαιευτήρας – Γυναικολόγος, Ειδικός στην Υποβοηθούμενη Αναπαραγωγή, Μονάδα ΥΓΕΙΑ IVF Εμβρυογένεσις

Σήμερα γνωρίζουμε ότι και η ανδρική αναπαραγωγική ικανότητα μεταβάλλεται σταδιακά με την πάροδο των ετών. Η επίδραση είναι λιγότερο απότομη από ό,τι στις γυναίκες, αλλά είναι υπαρκτή και αξίζει να λαμβάνεται υπόψη όταν ένα ζευγάρι σχεδιάζει να αποκτήσει παιδί.

Υπάρχει «βιολογικό ρολόι» και για τους άνδρες;

Σε αντίθεση με τις γυναίκες, στους άνδρες δεν υπάρχει ένα σαφές ηλικιακό όριο μετά το οποίο η αναπαραγωγική ικανότητα σταματά. Η παραγωγή σπερματοζωαρίων συνεχίζεται και ένας άνδρας μπορεί να γίνει πατέρας ακόμη και σε προχωρημένη ηλικία.

Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι η γονιμότητα παραμένει αμετάβλητη. Δεν υπάρχει σήμερα ένας καθολικά αποδεκτός ορισμός της «προχωρημένης πατρικής ηλικίας». Οι αλλαγές είναι σταδιακές και αρχίζουν να αποκτούν μεγαλύτερη σημασία κατά την τέταρτη και πέμπτη δεκαετία της ζωής.

Τι αλλάζει στο σπέρμα με την ηλικία;

Με την αύξηση της ηλικίας μπορεί να παρατηρηθούν μεταβολές σε βασικές παραμέτρους του σπέρματος, όπως μείωση του όγκου του και της κινητικότητας των σπερματοζωαρίων, καθώς και αλλαγές στη μορφολογία τους.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γενετικό υλικό των σπερματοζωαρίων. Με την πάροδο των ετών μπορεί να αυξηθεί ο κατακερματισμός του DNA, δηλαδή η παρουσία βλαβών στο γενετικό υλικό που μεταφέρει το σπερματοζωάριο. Συστηματική ανασκόπηση 19 μελετών, με περισσότερους από 40.000 άνδρες, έδειξε ότι η μεγαλύτερη ηλικία σχετίζεται με αυξημένο κατακερματισμό του DNA των σπερματοζωαρίων.

Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι κάθε άνδρας άνω των 40 ή 45 ετών θα αντιμετωπίσει πρόβλημα γονιμότητας. Η ηλικία αποτελεί έναν μόνο από τους παράγοντες που επηρεάζουν την ποιότητα του σπέρματος και υπάρχουν σημαντικές διαφορές μεταξύ των ανδρών.

Αυξάνεται ο κίνδυνος αποβολής;

Υπάρχουν ενδείξεις ότι η ηλικία του πατέρα μπορεί να επηρεάζει όχι μόνο την πιθανότητα σύλληψης αλλά και την εξέλιξη της εγκυμοσύνης. Μετα-ανάλυση έδειξε ότι η προχωρημένη πατρική ηλικία σχετίζεται με αυξημένο κίνδυνο αυτόματης αποβολής, ακόμη και όταν λαμβάνεται υπόψη η ηλικία της γυναίκας. Η συσχέτιση ήταν περισσότερο εμφανής στις μεγαλύτερες ηλικιακές ομάδες.

Η επίδραση της πατρικής ηλικίας, ωστόσο, είναι μικρότερη από την αντίστοιχη επίδραση της μητρικής ηλικίας και τα αποτελέσματα πρέπει πάντα να αξιολογούνται στο πλαίσιο του συγκεκριμένου ζευγαριού.

Τι συμβαίνει στην εξωσωματική γονιμοποίηση;

Η ηλικία της γυναίκας εξακολουθεί να αποτελεί καθοριστικό παράγοντα για την επιτυχία μιας θεραπείας υποβοηθούμενης αναπαραγωγής. Ωστόσο, υπάρχουν δεδομένα ότι και η ηλικία του άνδρα μπορεί να επηρεάζει ορισμένα αποτελέσματα.

Συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση 28 μελετών, που συμπεριέλαβε συνολικά 32.484 κύκλους υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, έδειξε αρνητική συσχέτιση της μεγαλύτερης πατρικής ηλικίας με ορισμένα αναπαραγωγικά αποτελέσματα.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι μελέτες με δωρεά ωαρίων, επειδή σε αυτές περιορίζεται σε μεγάλο βαθμό η επίδραση της ηλικίας των ωαρίων. Μετα-ανάλυση 11 μελετών και 10.527 κύκλων με δωρεά ωαρίων έδειξε μια μικρή αλλά στατιστικά σημαντική γραμμική μείωση της πιθανότητας γέννησης παιδιού όσο αυξανόταν η ηλικία του πατέρα. Δεν εντοπίστηκε, ωστόσο, ένα συγκεκριμένο ηλικιακό όριο μετά το οποίο ο κίνδυνος αυξανόταν απότομα.

Επηρεάζεται η υγεία του παιδιού;

Με την αύξηση της πατρικής ηλικίας αυξάνεται σταδιακά και ο αριθμός νέων γενετικών μεταβολών –των λεγόμενων de novo μεταλλάξεων– που μπορεί να εμφανιστούν στα σπερματοζωάρια. Η μεγαλύτερη πατρική ηλικία έχει συσχετιστεί σε πληθυσμιακές μελέτες με ορισμένες σπάνιες γενετικές παθήσεις και νευροαναπτυξιακές διαταραχές στους απογόνους.

Χρειάζεται όμως προσοχή στην ερμηνεία αυτών των δεδομένων. Η αύξηση του σχετικού κινδύνου δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ο κίνδυνος για το συγκεκριμένο ζευγάρι είναι υψηλός. Για τις περισσότερες από αυτές τις καταστάσεις, ο απόλυτος κίνδυνος για κάθε παιδί παραμένει χαμηλός.

Τι μπορεί να κάνει ένας άνδρας;

Την ηλικία δεν μπορούμε να την αλλάξουμε, μπορούμε όμως να περιορίσουμε άλλους παράγοντες που επιβαρύνουν την αναπαραγωγική υγεία. Η αποφυγή του καπνίσματος, η διατήρηση φυσιολογικού σωματικού βάρους, η τακτική σωματική δραστηριότητα και ο περιορισμός της υπερβολικής κατανάλωσης αλκοόλ αποτελούν σημαντικές επιλογές.

Όταν ένα ζευγάρι δυσκολεύεται να επιτύχει εγκυμοσύνη, η διερεύνηση πρέπει να αφορά και τους δύο συντρόφους. Το σπερμοδιάγραμμα αποτελεί την αρχική εξέταση για την αξιολόγηση της ανδρικής γονιμότητας και, ανάλογα με το ιστορικό και τα ευρήματα, μπορεί να χρειαστεί περαιτέρω διερεύνηση.

Το βασικό μήνυμα είναι ότι η ηλικία αφορά και τις δύο πλευρές του ζευγαριού. Στον άνδρα η επίδρασή της είναι περισσότερο σταδιακή και δεν υπάρχει ένα συγκεκριμένο ηλικιακό «όριο». Η σωστή και έγκαιρη ενημέρωση επιτρέπει στο ζευγάρι να γνωρίζει καλύτερα τις επιλογές του και, όταν χρειάζεται, να απευθύνεται εγκαίρως στον ειδικό.